دوحه و رياض؛ ادامه نفرت
مهران کامروا.استاد دانشگاه جورجتاون
روابط عربستان و قطر اگرچه نسبت به گذشته در عرصه رسانه کمرنگ شده اما نميتوان واقعيتها در عرصه ديپلماتيک و سياست منطقهاي را ناديده گرفت. براي تأييد اين ادعا بايد نيمنگاهي به دعوتنامه اخير شوراي همکاري خليج فارس بيندازيم. اگرچه رسانههاي ايران به اشتباه اين نامه را از جانب پادشاه عربستان و خطاب به شيخ تميم بن حمد آل ثاني خواندند، اما واقعيت اين است که دعوتنامه مذکور از سوي دبيرکل شوراي همکاري خليج فارس به وزير مشاور قطر در امور خارجه ارسال شد و البته بازتاب آن در خبرگزاري الجزيره (به عنوان بزرگترين و اصليترين نهاد رسانهاي قطر و منطقه) و ساير رسانهها و مطبوعات جهان کاملا مشهود بود. تا جايي که بسياري از تحليلگران و مفسران فعال در حوزه کشورهاي عربي بهعلاوه صاحبنظران ايراني بر اين عقيده بودند که دعوتنامه مذکور باب آشتي ميان دوحه و رياض را باز خواهد کرد و حتي انتظار کاهش تنش در اين پرونده، ميان سطور مختلف تحليلها بهوضوح ديده ميشد. مشابه اين گمانهزني خوشبينانه را در کنفرانس تجاري رياض (داووس صحرا) شاهد بوديم. در اين رويداد مهم اقتصادي محمد بن سلمان، وليعهد عربستان سعودي وضعيت تجاري قطر را تعريف کرده بود و حتي اظهار کرد وضعيت روابط ميان رياض و دوحه به همين روال باقي نخواهد ماند و اکثر تحليلگران از اظهارات او اينگونه برداشت کردند که قرار است مناسبات دو طرف بهزودي دستخوش تغيير شود، اما اين گمانهزنيها هم درست از آب درنيامد. در اين ميان پرونده قتل جمال خاشقجي و فشارهاي حاصل از آن که بر وليعهد سعودي بار شده بود، همه را به اين فکر انداخت که بن سلمان براي خروج از اين وضعيت به سمت قطر متمايل خواهد شد اما در اين مدت ديديم که هيچگونه بهبودي در روابط دو کشور حاصل نشد و حتي قطر بحث خروج از شوراي همکاري خليج فارس و اتحاديه عرب را پيش کشيده است. مجموع اين مؤلفهها نشان ميدهد تيرگي در روابط طرفين به قوت خود باقي و همچنان تنش بر مناسبات اين دو حاکم است. آنچه ضريب اختلاف ميان قطر و عربستان را افزايش ميدهد و گوياي ادامه منازعه ميان دو طرف است، نگاه دوحه به بازسازي روابط با رياض است. مواضع قطريها به گونهاي است که نشان ميدهد آنها نيازي به بهبود روابط با سعوديها ندارند که يکي از علائم آن خروج اين کشور از اوپک است. درست است که دليل اصلي خروج قطر از اوپک صراحتا بيان نشده است ولي دوحه به صورت غيرمستقيم اعلام کرده که به دليل اعمال نفوذ عربستان در اوپک از جمع کشورهاي حاضر در اين سازمان بينالمللي خارج خواهد شد. به موازات رويکردهاي منطقهاي و فرامنطقهاي قطر شاهد حمله مقامات بحرين به دوحه بوديم و حتي در برخي از مواضع، به دليل همنوايي منامه با رياض اين حملات افزايش داشته که نشان از تقسيم وظايف براي بهچالشکشيدن قطر به رهبري سعوديها دارد. مسئله مهمتر از اوپک، خروج احتمالي قطر از شوراي همکاري خليج فارس است. اگر به صورت واقعبينانه به جايگاه اين نهاد منطقهاي نگاه کنيم، به راحتي ميبينيم که جايگاه آن نسبت به گذشته تضعيف شده و کارايي قبلي را ندارد. ايالات متحده در گذشته به دنبال آن بود تا از شوراي همکاري خليج فارس به عنوان پوشش امنيتي در شبهجزيره عرب استفاده کند که تا حدودي توانست به اهداف خود دست پيدا کند اما جمعبندي فعلي ساختار قدرت در آمريکا به اين نتيجه رسيده که شوراي همکاري خليج فارس همانند گذشته کاربرد ندارد و به همين دليل است که در بيانيه سيونهمين نشست اين شورا بحث تشکيل ناتوي عربي براي تقابل با کشورهاي هدف (بهخصوص ايران و متحدانش) مکتوب شده است. بنابراين در وضعيت فعلي هيچکدام از اعضاي شوراي همکاري خليج فارس نميخواهند با خروج از اين نهاد منطقهاي به عنوان مسبب فروپاشي شوراي همکاري خليج فارس مورد خطاب قرار گيرند. نکته ديگر اين است که اهميت شوراي همکاري خليج فارس بر دو پايه سياسي و تکنيکال (تخصصي) استوار است. از حيث سياسي اين شورا وظيفه همخوانکردن تسليحات موشکي و آرايش مربوط به سپر دفاعي منطقهاي را بر عهده دارد که در راستاي عمقدادن به اتحاد امنيتي و نظامي کشورهاي عضو معنا پيدا ميکند و از سوي ديگر روابط اين دولتها با متحدان فرامنطقهاي را تنظيم ميکند. اين شورا از منظر تکنيکال، نوعي سيستم کفالت در امور مهاجرتي و کارگري ميان کشورهاي عضو را سروسامان ميدهد و اين همکاريها در صورت متلاشينشدن شوراي همکاري به صورت خفيف ادامه خواهد داشت. با نگاهي به اين دو مؤلفه به راحتي ميفهميم که کارکرد اين شورا از منظر سياسي و با کمي ارفاق به پايان خود نزديک شده و يکي از دلايل آن تيرهوتارشدن روابط قطر و عربستان است. البته اين موضوع به تنهايي بر عملکرد شوراي همکاري خليج فارس تأثيرگذار نبوده بلکه در برخي از مسائل شاهد تاختوتاز پنهان سعوديها بر کويت هستيم. در مقطع کنوني نظارهگر کنارهگيري قطر از پروندههاي منطقهاي هستيم اما اين کشور به صورت کامل از معادلات کشورهايي مانند مصر، ليبي، سوريه، عراق يا ترکيه خارج نشده است بلکه همانند گذشته در اين پروندهها دخالت نميکند. اين به آن معناست که قطر خودسازي و تمرکز بر امنيت ملي خود را در دستور کار قرار داده و در اين راستا براي بازسازي اقتصادي به سمت ترکيه متمايل شده است. شايد عدهاي معتقد باشند که دوحه همانند گذشته به رقابت با عربستان نميپردازد اما بايد توجه کرد که رقابت عربستان و قطر در نزديکشدن به ايالات متحده همچنان ادامه دارد. اين سناريو باعث شده تا ضوابط سياسي در منطقه و حاشيه خليج فارس تا حد زيادي تغيير کند. به گونهاي كه امروزه بازيگران فعال در زمين بازي سوريه کشورهايي مانند روسيه، آمريکا، ترکيه، ايران و تا حدودي هم عربستان هستند. از اين منظر دشمني سعوديها و قطر نميتواند تأثير مخربي بر معادلات منطقه داشته باشد بلکه مهرهچيني آنها از پروندهاي به پرونده ديگر منتقل ميشود. پديدهاي که اخيرا در قطر نمايان شده، ايجاد حس نفرت از عربستان ميان شهروندان قطري است. آنها معتقدند که سعوديها به وجاهت ملي و منطقهايشان لطمه جدي وارد کردهاند و همين موضوع موجب شده تا با بغض از عربستان سخن بگويند و حتي در برخي از نظرسنجيهايي که از سوي دانشگاههاي قطر انجام شده، به اين نکته اشاره شده که کينه قطريها از خاندان آل سعود نسلها ادامه خواهد داشت؛ چراکه آنها اعتقاد دارند از سوي رياض تحقير شده و لطمه ديدهاند. از اين جهت خصومت در دل ساکنان قطر همچنان باقي است. صاحبنظران و بهخصوص جامعهشناسان سياسي بر اين عقيده هستند که حتي اگر روابط ميان دو طرف عادي شود، باز هم اين بغض نهفته به قوت خود باقي خواهد ماند و از سوي ديگر آمارهاي موجود نشان ميدهد که مردم قطر ديگر ايران را تهديد اصلي نميدانند، بلکه عربستان و امارات را تهديد ارزيابي ميکنند. اين وضعيت نشان ميدهد که سياستمداران قطري تا چه حد به مردم کشورشان وابسته هستند و مطمئنا اين روند کار را براي عربستان سخت دشوار ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.