|

رياض ميان غبار

پروفسور حسين عسکري.مشاور پيشين وزير دارايي عربستان

عربستان سعودي کشوري است که مردم آن درک سياسي پاييني دارند و پذيرفته‌اند که در قبال داشتن رفاه اقتصادي و اخيرا به‌دست‌آوردن برخي از آزادي‌هاي محدود اجتماعي، در امور سياسي اين کشور دخالتي نداشته باشند. در مقابل خاندان آل سعود کشور عربستان را از آن خود مي‌داند و همان‌گونه که برخي از شخصيت‌هاي اين کشور تصريح کرده‌اند، آل‌ سعود اين کشور را به زور شمشير به دست آورده‌اند و از اين بابت رياض را ملک اختصاصي خود مي‌دانند. با وجود چنين تفکراتي در سطح جامعه و طبقه حاکم بر اين کشور، پرواضح است که هسته و پوسته ساختار سياسي در عربستان سعودي چگونه بوده و چگونه ادامه خواهد يافت. عربستان در حدود هفت دهه و پس از تصميم ملک عبدالعزيز آل سعود مبني بر کاهش تمايل اين کشور به بريتانيا و چرخش به سوي ايالات متحده، عملا به يکي از وابستگان کامل واشنگتن در منطقه تبديل شده است، به نحوي که بدون حمايت آمريكا، خاندان آل سعود هيچ قدرتي نخواهند داشت. اين وابستگي تنها به امور اقتصادي و نظامي محدود نمي‌شود و دايره آن به حدي است که وابستگي فکري خاندان آل سعود به واشنگتن روزبه‌روز در حال گسترش است. نکته قابل توجه در اين بين عدم رشد فکري، فرهنگي و سياسي عربستان سعودي در هفت دهه اخير و گرايش اين کشور به سوي ايالات متحده آمريكاست. ممکن است اعضاي جامعه ملل شاهد پيشرفت‌هايي در زمينه توسعه زيرساخت‌هاي لازم براي اداره عربستان باشند اما از حيث سياسي و فکري هيچ گام مؤثري براي ترقي و پيشرفت (چه در سطوح مختلف اجتماع و چه در سطح طبقه حاکم) صورت نگرفته است. با توجه به اين امور شاهد روي‌کارآمدن شخصيت خطرناکي مانند محمد بن‌سلمان با دايره اختيارات بسيار وسيع هستيم. اين فرد شخصيتي است که حتي از امثال افراطي‌ها خطرش براي يک کشور بيشتر است. دايره وسيع اختيارات وليعهد عربستان در امور نظامي و دولتي باعث شده تا اين فرد هر اقدامي را که به نظرش درست است، انجام دهد. گستردگي و فراهم‌بودن شرايط براي او به‌گونه‌اي است که او خود را صاحب خزانه حکومت مي‌داند و در برهه‌هاي مختلف براي مسائل شخصي از جمله خريد کشتي تفريحي يا ساخت قصرهاي مجلل به‌راحتي و بدون هيچ مشکلي به برداشت رقم‌هاي هنگفت از خزانه اقدام مي‌کند و عملا هيچ ارگان و نهاد قانوني براي محدودکردن اين اختيارات وجود ندارد. اين امر به‌خودي‌خود يکي از بزرگ‌ترين خطرهايي به شمار مي‌رود که وضعيت سياسي فعلي و آتي عربستان را به خطر مي‌اندازد. پيش از اين ملک عبدالعزيز آل سعود، از فرزندان خود عهد گرفته بود که بر سر جانشيني هيچ درگيري و نزاعي روي ندهد و فرزندانش بر اساس سن بر تخت پادشاهي تکيه بزنند و اين درخواست در نسل‌هاي بعدي هم به همين روال ادامه يابد؛ اما اقدام ملک سلمان در کنارگذاشتن وليعهد سابق و انتصاب فرزند خود به عنوان وليعهد سعودي به‌خودي‌خود باعث بايکوت روند سابق شد و نهايتا منجر به اختلاف، دشمني‌ و درگيري شديد داخلي در خاندان آل سعود شده است. اقدامات بعدي محمد بن‌سلمان در بازداشت و زنداني کردن شاهزادگان سعودي نيز بر اين دشمني و اختلاف‌ها دامن زد و اين شاهزاده جوان سعودي دشمنان بسياري را براي خود دست و پا کرد. اين روند وضعيت سياسي عربستان سعودي را هم دستخوش تحول كرده و بر بي‌ثباتي سياسي در اين کشور افزوده است. سطح بي‌ثباتي و به‌هم‌ريختگي در اين خاندان که ناشي از اختلافات شديد است، به نحوي گسترش پيدا کرده که اگر حمايت رئيس‌جمهور ايالات متحده از محمد بن‌سلمان نبود، هر لحظه بايد منتظر يک کودتا عليه او در رياض مي‌بوديم. اقدام وليعهد عربستان سعودي در قتل جمال خاشقجي، روزنامه‌نگار منتقد سعودي، از ديگر اقدامات غيرقابل قبول و جبران‌ناپذير بن‌سلمان به شمار مي‌رود و تا زماني که او بر سر قدرت است، حکومت خود و ساختار قدرت در رياض را دستخوش چالش و مشکلات فراوان خواهد کرد. اينکه دونالد ترامپ به عنوان رئيس‌جمهوري ايالات متحده از فردي مانند بن‌سلمان در مقابل چنين جنايتي حمايت مي‌کند، خود اقدامي عجيب است که باعث زيرسؤال‌رفتن اعتبار او شده و چه‌بسا اعتبار ايالات متحده را مخدوش‌تر خواهد کرد. نکته ديگر درخصوص عربستان سعودي و خاندان آل سعود بحث اعتبارزايي با استفاده از اهرم اسلام است. خاندان آل سعود خود را داعيه‌دار حفاظت از شريعت اسلام به دنيا معرفي مي‌کنند و پرچم خادم حرمين‌ شريفين در دست دارند و با استفاده از اين امر سعي دارند در ميان کشورهاي اسلامي براي خود به‌عنوان يک رهبر اسلامي مشروعيت‌زايي و اعتبارزايي کنند تا از اين طريق روي جنايات و اقدامات متوحشانه خود سرپوش بگذارند. براي مثال شهر مکه بيش از آنکه وجهه زيارتي خود را حفظ کند، تبديل به يک شهر سياحتي و تجاري شده و در خاندان آل سعود نيز شاهد زندگي اشرافي هستيم و همين خاندان در ساير نقاط جهان اسلام در حال عملياتي‌کردن جنايات مختلف و اموري از اين دست هستند که تمامي آنها مغاير دستورات شريعت اسلام به شمار مي‌روند. فعاليت‌هاي عربستان در اين زمينه فقط به چنين اموري خلاصه نمي‌شود و رياض با دستاويز قراردادن بحث سردمداري کشورهاي اسلامي و با پشتوانه مالي در حال بسيج‌کردن کشورهاي مختلف اسلامي عليه دشمنان خود به‌ويژه ايران است. امروزه لازم است که کشورهاي اسلامي عليه خودکامگي عربستان سعودي و به‌ويژه محمد بن‌سلمان متحد شوند و نبايد اجازه چنين اقداماتي را به او بدهند. يکي از راه‌حل‌هاي آن کنشگري براي به‌دست‌گرفتن اداره دو شهر مکه و مدينه است تا اين دستاويز از اختيارهاي آل سعود خارج شود. تمام اين خودکامگي‌ها و سکوت کشورهاي اسلامي که در حال تغذيه از پول سعودي هستند، باعث روي‌دادن جنايات عربستان در يمن، تحت محاصره قرارگرفتن قطر و توسعه انديشه پرورش تروريسم‌‌سازي سعودي در منطقه شده است. در اين راستا ايالات متحده که در تمامي اين مسائل به حمايت از عربستان سعودي و وليعهد خودکامه اين کشور پرداخته، به همان اندازه در اين جنايت‌ها شريک است. مسئله‌اي که در اين بين وجود دارد، احتمال روي‌کار‌آمدن فرد ديگري غير از ترامپ در انتخابات آتي رياست‌جمهوري ايالات متحده است که با توجه به موارد مذکور دولت آتي دست از حمايت همه‌جانبه خود از عربستان برمي‌دارد و اين امر باعث فرورفتن بيشتر ملک سلمان، وليعهدش و حاکميت سعودي در منجلابي مي‌شود که بن‌سلمان آن را پديد آورده است. در بحث حمايت از بن‌سلمان در منطقه و فرامنطقه، چند مهره نقشي به‌شدت کليدي ايفا مي‌کنند؛ از مهم‌ترين اين مهره‌ها مي‌توان به بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسرائيل اشاره کرد. او به بن‌سلمان به عنوان يکي از عواملي مي‌نگرد که حضورش بر سر قدرت در عربستان سعودي باعث تقويت تل‌آويو و تضعيف دشمنان اين رژيم از جمله جمهوري اسلامي ايران مي‌‎شود. جرد کوشنر، داماد ترامپ يکي از کليدي‌ترين مهره‌هايي است که نخست‌وزير رژيم صهيونيستي و رئيس‌جمهوري آمريكا به وسيله او توجه زيادي را معطوف عربستان سعودي و بن‌سلمان کرده‌اند. شخص دونالد ترامپ مي‌گويد ثروت عربستان را براي آمريكا مي‌خواهد اما به فکر منافع خودش نيز هست. اين حمايت‌ها در کنار تبليغات رسانه‌اي که توسط عربستان و رسانه‌هاي حامي اين کشور در غرب صورت گرفته، باعث شده ايران مقصر تمامي مشکلات موجود در منطقه جلوه داده شود و رياض به يک مهره بي‌گناه و در برخي موارد مظلوم تبديل شود. در اجلاس جاري کشورهاي همکاري خليج فارس که فقط از آن يک نام باقي مانده است، شاهد عدم حضور قطر و عمان بوديم که به‌نوعي نشانگر ازهم‌پاشيدن اتحاد کشورهاي تحت فرماندهي عربستان در منطقه است. اقدامات بن‌سلمان در صورت تداوم در آينده‌اي نه چندان دور باعث از هم پاشيده شدن اين همکاري خواهد شد و ساير کشورهاي عربي حوزه خليج فارس راه خود را از عربستان جدا خواهند کرد. وضعيت داخلي عربستان هم پس از حضور بن‌سلمان در رأس قدرت و با افزايش برخوردهاي قهرآميز با معترضان، احکام حبس‌هاي طولاني‌مدت و شکنجه بيش از هر زمان ديگري متزلزل شده و در مجموع بايد گفت عربستان در بدترين شرايط خود تاکنون قرار دارد. اين وضعيت با قطع حمايت ترامپ و کوشنر از رياض بغرنج‌تر نيز خواهد شد. سؤالي که در اينجا مطرح مي‌شود اين است که آيا امکان کودتا در رياض وجود دارد؟ واقعيت اين است که امکان وقوع کودتا در عربستان توسط شاهزادگان ناراضي عليه ملک سلمان و همچنين وليعهد و فرزندش بسيار زياد است ولي تمام اين احتمال‌ها به تصميم آمريكا بستگي دارد. شاهزادگان سعودي به خوبي مي‌دانند که اگر کودتا توسط ايالات متحده حمايت نشود، بي‌نتيجه باقي مي‌ماند و حمايت فعلي دونالد ترامپ از وليعهد باعث شده تا اين اقدام صورت نگيرد. برخي از رسانه‌هاي آمريكايي فاش کرده‌اند که جرد کوشنر اسناد محرمانه‌اي از سازمان مرکزي اطلاعات آمريكا (سيا) را که درخصوص احتمال وقوع کودتا عليه بن‌سلمان بوده، در اختيار وليعهد سعودي قرار داده و از اين رو برخي عوامل که به نظر مي‌رسيد توانايي رسيدن به قدرت با استفاده از کودتا را دارند، توسط بن‌سلمان تحت مراقبت قرار گرفته يا زنداني شده‌اند. بنابراين وقوع هرگونه کودتا تا زماني که حمايت‌هاي گسترده ترامپ و جرد کوشنر از بن‌سلمان ادامه دارد و وليعهد سعودي نيز به تغذيه دوستان آمريكايي با استفاده از ثروت عربستان سعودي ادامه دهد، امري مشکل به نظر مي‌رسد اما زماني که دولت آمريكا تصميم به گذار از محمد بن‌سلمان بگيرد، وقوع کودتا يک امر حتمي خواهد بود. نکته قابل‌توجه ديگر اين است که مسائل حاشيه‌اي که براي وليعهد به وجود آمده، در داخل عربستان تأثير چنداني بر جاي نخواهد گذاشت؛ چراکه مردم عربستان به دليل پايين‌بودن معلومات سياسي‌شان اين امر را پذيرفته‌اند که در قبال داشتن رفاه خانوادگي و شخصي و به‌دست‌آوردن برخي از آزادي‌هاي محدود، دخالتي در امور سياسي کشور نداشته باشند. اما درون آل سعود شاهزادگان و همچنين وليعهد سابق همچنان بن‌سلمان را فردي غاصب تلقي مي‌کنند که تنها حمايت آمريكا و ترامپ از او مانع از هر اقدام جدي عليه او در رياض شده است. اين وضعيت نشان مي‌دهد که پادشاهي عربستان سعودي در شرايط فعلي بيش از هر زماني به ايالات متحده و حمايت‌هاي دونالد ترامپ محتاج است. از سوي ديگر در داخل آمريكا فشار مجلس نمايندگان براي قطع حمايت‌هاي آمريكا از عربستان و به‌ويژه محمد بن‌سلمان شدت گرفته است. با وجود اينکه اين جريان نمي‌تواند رئيس‌جمهوري آمريكا را مجبور به اقدام عليه بن‌سلمان کند اما جريان رسانه‌اي و فشارهاي اجتماعي باعث شده اين حمايت‌هاي بي‌دريغ کاهش پيدا کند. اوضاع نشان مي‌دهد که در حال حاضر امکان کنارزدن وليعهد سعودي توسط کاخ‌ سفيد وجود ندارد يا حداقل احتمال وقوع چنين پيشامدي بسيار کم است؛ چراکه چند عامل اساسي مانع کناررفتن بن‌سلمان از رأس قدرت عربستان مي‌شوند. پيش از همه اين عوامل نتانياهو، نخست‌وزير رژيم صهيونيستي قرار دارد که ادامه حضور محمد بن‌سلمان در رياض را به نفع اسرائيل و به ضرر دشمنان اين رژيم از جمله ايران مي‌پندارد. در اين ميان نیز کسانی در ايران دست به اقدامات ناشيانه‌اي مي‌زنند که باعث واردآمدن ضربه به وجهه ایران و بهره‌برداري عربستان از آن مي‌شود. دونالد ترامپ یکی ديگر از حاميان اصلي ابقاي بن‌سلمان در اين منصب و واگذاري اختيارات بيشتر به اوست. چراکه حضور وليعهد را هم از منظر اقتصادي و هم از حيث سياسي به نفع ايالات متحده مي‌داند. لازم به ذکر است که در مجلس سناي آمريكا هيچ شخصيتي به صورت جدي خواهان کناررفتن بن‌سلمان از عرصه قدرت در عربستان نيست؛ چراکه او به عنوان شخصيتي مطرح شده که دوست اسرائيل و دشمن ايران در منطقه است. نکته قابل توجه ديگر اينکه در ميان شاهزادگان آل‌ سعود افراد شجاع و نترس براي به‌راه‌انداختن سلسله اقدام‌ها عليه بن‌سلمان وجود ندارد و تنها در شرايطي که حمايت آمريكا از خود را ببينند، دست به چنين ريسک سنگيني خواهند زد. تمام اين متغيرها در کنار يکديگر باعث مي‌شود که همچنان شاهد حضور بن‌سلمان به عنوان وليعهد در عربستان باشيم اما وقوع يک جنايت هولناک ديگر توسط او مي‌تواند تمامي اين معادلات را تغيير دهد و فرزند پادشاه سقوط کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.