ایستاده در میدان
زينب اسماعيلي
اگر گزاره اول اين باشد که «محمدجواد ظريف سال سختي را گذرانده»، بايد گزاره ديگري هم کنارش گذاشت؛ «کداميک از سالهاي وزارت او آسان گذشته است؟». اگرچه اين دو گزاره صحيح به نظر ميرسد، اما ميتوان گفت سال 97 براي وزير امور خارجه ايران و دستگاه ديپلماسي تحت نظر او، سال ناکامي بود؛ آنقدر كه در دهه اول اسفندماه ظريف استعفا داد. 30 ساعت استعفا كه از سوي رئيسجمهور مورد موافقت قرار نگرفت. سال 97 برگ برنده برجام از دست رفت و در حوزههاي ديگر نيز پرنده اقبال چندان گذري به ميدان مشق نکرد. اين کماقبالي وقتي بيشتر نمود پیدا كرد که يادمان نرفته روزگاري نهچندان دور -يعني همين يکي، دو سال پيش- ظريف با مصدق و نظاير کمنظير او مقايسه ميشد و مذاکراتش بر سر برنامه هستهاي با همتاي آمريكايي و ديگر اعضاي 1+5، مصداق پيروزيهاي بزرگي در جامعه تلقي ميشد. همزمان با استعفاي ظريف در نيمهشب 6 اسفند، موج جديد حمايت از او در شبکههای اجتماعی سر برآورد. 30 ساعتي كه از استعفاي او گذشت، همراه بود با موج هشتگهاي توييتري #تو بمان #نه به استعفا و #دلجويي از ظريف. اما تا پيش از شامگاه دوشنبه حكايت دستگاه ديپلماسي به گونه ديگري بود. بهار 97 در مجموعه سياست خارجي چندان دلچسب نبود؛ اگرچه پرندگان ميخواندند و درختهاي گيلاس شکوفه داشتند، اما مصاف جديد بينالمللي در حال رقمخوردن بود. رئيسجمهوری موطلايي در آن سوي اقيانوس اطلس براي اثبات خود به هوادارانش و تخريب جناح مقابل و دستاوردهايش، بايد تبر به ريشه توافقي ميزد که دولت قبلي او با ايران و پنج کشور ديگر به آن دست يافته بودند. برجام که در همه دو سالي که از اجرائيشدنش ميگذشت، در داخل کشور بهانه دعواهاي جناحي و حزبي شده بود، حالا در آستانه ازدسترفتن بود. آمريكا بعد از چند ماه تلاش براي همراهکردن اروپا با خود، بالاخره 18 ارديبهشت بهتنهايي از توافق برجام خارج شد؛ توافقي که متعلق به چند کشور بود؛ ايران، آمريكا، روسيه، چين، انگليس، فرانسه، آلمان و اتحاديه اروپا. رايزنيهاي فشرده ايران با اروپاييهاي حاضر در توافق، منجر به اين شد که براي اولينبار شکافی عميق بين دو سوي آتلانتيک ايجاد شود. اين شکاف از آنجا عميقتر شد که پيش از اين نیز دونالد ترامپ از توافقهاي بينالمللي ديگري که براي اروپا اهميت فزايندهاي داشت، خارج شده بود؛ مانند توافق آبوهوايي پاريس يا عضويت در يونسکو. سوي ديگر اين معادله البته تعقلي بود که در سطح بالاي تصميمگيري در نظام جمهوري اسلامي ديده شد. درحاليکه برخي جريانهاي افراطي در تلاش برای افزایش فشار بر دولت بودند تا در مواجهه با خروج آمريكا از برجام، اقدام متقابل انجام دهد و برنامه هستهاي را به شرايط قبل از توافق بازگرداند، تصميم کلان نظام اين بود که اقدام ويژهاي انجام نشود و در واقع برجام را با ديگر شرکاي باقيمانده پيش ببرند و براي تبادل مالي خارج از سيطره دلار، راهي انديشيده شود. با همه اينها، بايد اذعان کرد با خروج آمريكا از برجام، تمام معادلات ديپلماسي در جريان مذاکرات هستهاي بههم ريخت و به واسطه ناکارآمدي داخلي و بحران اقتصادي، شرايط داخلي کشور به برجام ربط داده شد و فشار مضاعفی به دولت و شخص ظريف وارد آمد. همه چيز به برجام ربط داده ميشد؛ به شوخي يا جدي، به طنز يا به هزل. مقصر اول روحاني بود و بعد ظريف. بحران ارز در تابستان همه چيز را سختتر کرد و دعوت به مذاکرههاي غير قابل اعتماد دونالد ترامپ، بار سنگينتري را بر دوش رئيس دستگاه ديپلماسي ميگذاشت. گروهي بر اين باور بودند که مذاکره دوباره و توافق با ترامپ ميتواند شرايط را به نفع آنها بچرخاند، اما استدلال دستگاه ديپلماسي اين نبود. در اين کشمکش خارجي و داخلي، گزارهای به صحنه اضافه ميشد، افراطيها اتهام ميزدند، خارجيها فشار ميآوردند و جواد ظريف ديگر به اندازه قبل بين مردم محبوب نبود؛ بااینحال کارزار او ادامه داشت. در همين کشاکش و در اوج تلاش ديپلماتيک او، گروهي گاهوبيگاه خبر از استعفايش ميدادند. خودش ميگفت هرچقدر تکذيب کنيم، گروهي شايعه ميکنند که من استعفا دادهام. ديگر سو، ظريف در جامعه جهاني همچنان وزير خارجهاي است که حضورش در نشستهاي بينالمللي با اقبال همراه بوده و فهرست رسانههاي خارجي و داخلي علاقهمند به مصاحبه با او، کم نشده است و هنوز سؤال و جوابهايش چند روزي در فضاي رسانهاي متکثر فعلي بازتاب مييابد. يکي از آخرين مصداقهايش، حضور جواد ظريف در نشست بينالمللي مونيخ بود که بسياري از رسانههاي تأثيرگذار جهان از آن با صفات کوبنده، پرمحتوا و... ياد کردند. اما سال سخت ظريف، همه اينها نبود؛ مسئله او در داخل کشور در سالي که گذشت، به آنجا کشيد که تعدادي نماينده به اتهام بخشي از جملهاش در يک مصاحبه، کار او را حتي به استيضاح کشاندند که با ناکامي نمايندگان تندرو به جلسه دفاع او تبديل شد. جواد ظريف در کشاکش عدم تصميمگيري داخلي درباره تصويب لوايح چهارگانه FATF يا همان گروه ويژه اقدام مالي، در مصاحبه با خبرآنلاين گفته بود: «بالاخره پولشويي يک واقعيت در کشور ماست و خيليها از پولشويي منفعت ميبرند. من نميخواهم اين پولشويي را به جايي نسبت دهم، اما جاهايي که هزاران ميليارد پولشويي ميکنند، حتما آنقدر توان مالي دارند که دهها و صدها ميليارد هزينه تبليغات و فضاسازي کنند». از سخنان ظريف تعابير دیگری شد و همين جرقه اقدام دلواپسانی شد که براي اينگونه آتشها، سر و دست ميشکنند. بحران بعدي از مصاحبه و جمله ديگري سر بيرون آورد؛ ظريف در حاشيه نشستي در قطر، در مصاحبه با هفتهنامه فرانسوي لوپوئن گفت: «ما چه موقع گفتيم که اسرائيل را نابود ميکنيم؟ فقط يک نفر را پيدا کنيد و به ما نشان دهيد که اين حرف را زده باشد. هيچکس چنين حرفي نزده است». او در پاسخ به اينکه احمدينژاد چنين چيزي گفته نيز گفت: «نه، وي نيز چنين حرفي نزده است. وي حرف امام (خميني) را يادآوري کرد که گفته بود: «اسرائيل از صفحه روزگار محو خواهد شد». وي نگفته بود که «ميخواهد آن را نابود کند!». وي گفته بود اسرائيل با اين سياستهايي که دنبال ميکند، به اين سرنوشت مبتلا خواهد شد». همينجا بود که ظريف يک بار ديگر به جامعه جهاني يادآوري کرد اين نتانياهو است که ايران را تهديد ميکند و آنها به سکوت از کنار اين تهديدها ميگذرند، اما گروه مخالفان ظريف در داخل، رندي او در اين پاسخ و دفاعش از سياست خارجي جمهوري اسلامي را درنيافتند و باز نوک حمله را به سمت او گرفتند. ظريف هم به گلايه گفت: «من به نتانياهو حمله ميكنم، شما به من حمله ميكنيد؟ دمتان گرم!». روزهاي سخت ظريف در اين سال پرشمار بودند؛ تصويب کنوانسيون رژيم حقوقي خزر نيز يکي از بهانههاي مخالفان و اينبار مليگرايان بود که او را متهم به هبه خزر به روسيه کردند؛ درحاليکه اساسا در بحث تحديد حدود که مرتبط به سهم هر کشور است، هنوز تصميمگيري نشده بود. روند تلاشهاي ديپلماتيک بر سر حل مسئله سوريه ادامه داشت، اما نقطه طلايي ديپلماتيکي در سال 97 رخ ننمود. يمن که به پروندهاي باز روي ميز منطقه خاورميانه تبديل شده است، همچنان به همان وضع است. تلاشهاي ظريف و همکارانش برای تصميمگيري بر سر پيوستن به FATF نیز ناکام ماند و بحث آنچنان آلوده فضاسازيهاي رسانهاي داخلي شد که امکان تشخیص سره از ناسره وجود نداشت. دهه اول بهمن، از سازوکار مالي اروپا با تأخير چندينماهه رونمايي شد و اين نیز چیزی نبود که انتظارش ميرفت. فهرست ناکاميهاي ظريف و دستگاه سياست خارجي بلند و بلندتر شد؛ اگرچه ديپلماتها شکست يا موفقنشدن را بخشي از کار دانسته و تنها راه برونرفت از اين وضعيت را رايزني و تلاش بيشتر ميدانند. جواد ظريف نیز در اين ميانه با وجود استعفا، بازگشته و محکم ايستاده است. هرچه فهرست ناکاميها بلندتر شود، شايد رگههاي خستگي کنار لبخندهاي ديپلماتيکش بنشيند، اما به نظر نميرسد او را با اين راهها بتوان از ميدان بهدر کرد. بهتر است مخالفان براي پيروزي در نبرد با وزير خارجه، راهي ديگر را بيازمايند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.