98؛ خاكستري اما با راهکار
غلامرضا نظربلند.اقتصاددان
اين يادداشت بر آن است تا در طليعه سال آتي، ضمن ارائه شرححال مختصري از وضعيت کشور در سال جاري از سه منظر «محيط ملي»، «محيط منطقهاي» و «محيط بينالمللي»، چشمانداز رويدادهاي سال 98 را ببيند و متناسب و متناظر با آن، پيشنهادهایي را بهمنظور مديريت مهمترين چالشي که معيشت مردم را نشانه گرفته است، ارائه کند. در سال جاري، محيط داخلي (ملي) با تحولات و رويدادهاي متعدد و گوناگوني روبهرو بوده است که از مهمترين آنها عبارتاند از: پيامدهاي منفي خروج آمريکا از برجام: مانند بازگشت تحريمها، کاهش شديد ارزش برابري پول ملي در برابر ارزهاي خارجي، اوجگيري فرار سرمايه و سختشدن معيشت مردم؛ بازگشت تورم دورقمي؛ رشد روزافزون نقدينگي بدون مابازاي رشد اقتصادي؛ گسترش اقتصاد رانتي و فساد سازمانيافته اداري و مالي توأم با عوارض اجتماعي، از دستگاه ديواني گرفته تا بخشهاي عمومي و خصوصي؛ تشديد اختلافهای جناحي در حوزه سياستگذاري داخلي و تهديد وفاق ملي؛ افزايش اختلافنظر بين مراجع قانونگذاري و بسامد ارجاعات به مجمع تشخيص مصلحت؛ ناآراميهاي کارگري و تعطيلي واحدهاي توليدي و خدماتي و بيکاري شاغلان؛ اعتراضهای صنفي و رفاهي؛ تجمعات مالباختگان، چالشهاي زيستمحيطي، از خشکسالي و ريزگردها گرفته تا تنشهاي آبي و اعتراض بر سر حقابهها؛ آسيبهاي اجتماعي؛ نهايينشدن تکليف لوايح چهارگانه و خارجنشدن ايران از ليست سياه گروه ويژه اقدام مالي (FATF). در محيط منطقهاي هم بايد به محورهايي مانند تشديد اختلافات در روابط با رياض بر سر موضوعات گوناگون ازجمله يمن؛ تعميق روابط با عراق بهويژه بعد از استقرار دولت جديد در آن کشور؛ ادامه روابط سرد و بعضا عادي با ديگر همسايگان بلافصل و غيربلافصل خاکي و آبي؛ نفوذ مسکو در روابط با تهران و پيامدهاي دسترسي ايران به سواحل شرقي مديترانه اشاره کرد. در رابطه با محيط بينالملل هم ميتوان به موضوعاتي مانند تشديد تنش در روابط با آمريکا؛ روابط توأم با بيم و اميد با اروپا و ادامه شرايط کموبيش عادي در رابطه با ديگر کشورها و مناطق جهان اشاره کرد. شرح وضعيت کشور در سال جاري، چشمانداز سال آينده را به روي ما ميگشايد. چنانچه در سال 98 تحولات خاص و فوقالعادهاي در سه محيط پيشگفته رخ ندهد، وضعيت ممکن نميتواند تفاوت معناداري با وضعيت موجود داشته باشد. چشمانداز مزبور وقتي افقي روشنتر را نويد ميدهد يا به عکس تيرهتر مينمايد که متغيرهاي مشارکتکننده در آن سه محيط، کارتهايي را بازي کنند که شرايط ميداني را به نفع ايران يا به ضرر آن رقم بزنند. چنانچه در سال 98 در محيط داخلي شاهد رفع کامل تحريمها و بازگشت صادرات نفت به زمان قبل از آن، برداشتهشدن موانع تجاري، رونق توليد و کاهش نرخ بيکاري، بهبود فضاي کسبوکار، تکرقميشدن نرخ تورم، سامانيافتن بازارهاي مالي بهويژه بازار ارز و پايانگرفتن شوکها و تکانههاي اقتصادي، اصلاح نظام بانکي و توقف رشد نقدينگي و حرکت نظاممند به سوي فسادزدايي و ايجاد شفافيت همهجانبه مالي و اداري و تعيينتکليف نهايي مؤسسات اعتباري و از اين قبيل باشيم، بايد انتظار سالي درخشان را داشته باشيم. اما وقوع اين همه رويداد مثبت در محيط ملي، کموبيش موکول به تحقق شرايط لازم در دو محيط منطقهاي و بينالمللي است که در بازه زماني يکساله خيلي بعيد است محقق شود. پس انتظار چشماندازي روشن حداقل از سالي که در طليعه آن قرار داريم، نميتواند بهجا باشد. ازاينرو، شايد جز ديدن چشمانداز از زاويهاي که نشان از مواجهه با افقي خاکستري دارد، ما را چارهاي نباشد. چنين چشماندازي برايند گمانهزنيهايي است که شماري از آنها در زير فهرست شدهاند: - عدم تمديد کلي يا قسمتي از معافيتهاي نفتي از سوی آمريکا؛ - کاهش قيمت نفت و گاز در سال 2019 به دليل احتمال وقوع رکود در اقتصاد جهاني؛ - راهاندازي کانال ويژه مالي (spv) ناظر بر ساماندهي صادرات ايران به اروپا و تأمين مالي واردات ايران از طريق آن و انجام عمليات پاياپاي و تسويه؛ - ابرتورميشدن اقتصاد ملي، بهويژه با توجه به کاهش منابع از طرفي و افزايش مصارف ازجمله به دليل افزايش هزينه مبادله و بهطورکلي گرانترشدن تجارت از طرف ديگر؛ - کاهش بيش از پيش ارزش پول ملي؛ - تکرار شوکهاي اقتصادي گذشته، نمايانشدن آثار مخرب خروج دهها ميليارد دلاري سرمايه در سال گذشته و اعمال تحريمها در سال جاري، بهحرکتدرآمدن انتظارات در اشکالي مانند خروج مجدد سرمايه، کاهش بيشتر سرمايهگذاري و از اين قبيل و در نتيجه، کاهش توليد ملي؛ - تشديد جناحيشدن فضاي داخلي با توجه به رقابتهاي انتخاباتي در طليعه انتخابات اسفند 98؛ - عملياتيشدن احتمالي طرح آمريکايي «همجوارسازي تروريستهاي تکفيري با مرزهاي شرقي کشور» با کوچاندن آنها از عمق استراتژيکي ايران به اطراف مرزهاي آن؛ - ادامه حملات نظامي اسرائيل به سوريه به قصد ازبينبردن جاي پاي ايران در خاک آن کشور و قطع دسترسي ايران به شرق مديترانه و نفي حضور آن در اين عمق استراتژيکي؛ - تنزل موقعيت ژئوپليتيکي و ژئواستراتژيکي ايران به دليل جابهجايي زمين بازي قدرتها و ايجاد تغيير در مسيرهاي مواصلاتي استراتژيکي آنها؛ - چالش امنيتي در حوزه پيراموني و... . از ميان سه سناريوي پيشگفته، وقوع سناريوي اخير محتملتر به نظر ميرسد؛ بنابراين هر نسخهاي که براي کشورداري در سال آينده ميخواهد پيچيده شود، ناگزير است آن را ملاک قرار دهد. اين ناگزيري وقتي پررنگتر ميشود که پاي چشماندازي کموبيش مهآلود در ميان باشد. شرط عقل است که در اينگونه مواقع، احتياط بيشتري به خرج دهيم. همانگونه که «مديريت پروژه» به مديران حکم ميکند که به وضعيتي بينديشند که آنها را چارهاي جز عبور از مسير بحراني (critical path) نباشد، چنين حکمي به طريق اولي براي مديريت کشور حتي در شرايطي که ظاهرا همه چيز عادي است، ساري و جاري است. علم مديريت همچنين ما را به داشتن برنامه اقتضايي (contingency plan) فراميخواند؛ اين همان برنامه اقدامي است که روي وقوع هر رويداد غيرمترقبهاي که بتواند نتايج فاجعهآميزي به بار آورد، حتی با احتمال اندک، حساب باز ميکند و در عالم سياست از آن با نام راهحل کشويي ياد ميشود. ازاينرو، هر نسخهاي که ميخواهد براي اداره کشور در شرايط حاضر پيچيده شود، بايد اين گزاره را که چارهاي جز عبور از مسير بحراني نيست، مفروض بدارد. اقلام چنين نسخهاي ميتوانند از اين قبيل باشد: - بپذيريم که چشمانداز خاکستري است و کشور را بايد تحت چنين شرايطي اداره کرد. با دردستداشتن راهحلهاي کشويي، براي عبور از مسير بحراني آماده باشيم؛ - مطمئن شويم مشکلات را بهدرستي شناختهايم. اين اطمينان زمانی کسب ميشود که بدانيم مشکلات امروز به سه دليل اصلي است: تحريم، سوءمديريت و فساد و جنگ قدرت براي کسب سهم بيشتري از کيک قدرت؛ - در برجام بمانيم و اگر خروج ديگر کشورهاي باقيمانده در آن را شاهد بوديم، خود آخرين آنها باشيم. افزون بر اين، در اتخاذ هر تصميم برجامي که ممکن است چالشي باشد، دقت بيشتري معمول داريم؛ - فشار تحريمها ما را به تکرار اشتباه تاريخي ژاپنيها در حمله به پرل هاربر که در پي عاصيشدن آنها از تحريمهاي آمريکا صورت گرفت، وادار نکند؛ - به کانال ويژه مالي (spv) مدنظر اروپاييها روي خوش نشان دهيم و براي راهاندازي کامل آن، دست از مطالبهگري برنداريم؛ - به چابکسازي و تقويت کيفي دستگاه ديپلماسي کشور همت گماريم و به موازات آن، کارگزاري سياست خارجي بهويژه در رابطه با همسايگان را به آن برگردانيم؛ - با جهان بيرون و بهويژه محيط پيراموني، بهتر و بيشتر تعامل کنيم و به حساسيتهاي موردي و موضوعي کشورها و سازمانهاي بينالمللي وقع بيشتري بنهيم؛ - عزم جزم کنيم و با پرکردن خلأهاي قانوني و بهرهگرفتن از نرمافزارهاي حقوقي و آخرين دستاوردهاي علمي و فناوري از قبيل پديده «دولت الکترونيکي يکپارچه»، عليه فساد سازمانيافته قيام کنيم و کشور را از شر اين غده سرطاني نجات دهيم؛ - بر طبل وفاق ملي بکوبيم و با فاصلهگرفتن از سوگيريهاي جناحي، هرگونه کنشگري تفرقهافکنانه خانمانسوز را از سپهر سياست داخلي دور کنيم؛ - اقتصاد را در همه جهات و ابعاد تابآور و با تکيه بر تمام ظرفيتها و توانمنديهاي داخلي و استفاده از سرمايههاي اجتماعي در داخل و خارج و پرهيز از انحصارطلبي فرصتسوزانه، بر حفظ معيشت مردم کوشا باشيم. کلام آخر، ايران بيدي نيست که با باد ضرباتي که دارد به آن وارد ميشود، بلرزد و فروريزد. ضربات تحريمها سخت و سنگين است، اما راههاي پسزدن آن هم موجود است. راهکارهايي که در اين يادداشت به آنها اشاره کرديم، ميتوانند کشور را از شرايط حاد کنوني عبور دهند و منزلت والاي ايرانيان را در خانواده جهاني تثبيت کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.