درخت رعنا
فریدون مجلسی
در نوجوانی، در یکی از تعطیلات تابستانی، چندین روز میهمان خویشاوندی ملاک در رشت بودم. روزی از سروصدایی که از طرف باغچه میآمد بیدار شدم و به باغچه رفتم که پر بود از گلهای کاملیا، پالمهای سیکاس و درختان میوه، خصوصا سیبهای سفت و آبدار و ترش که عاشق آن بودم. در نزدیکی در ورودی حیاط، درخت گلابی بسیار بزرگی به اندازه یک افرا یا نارون بود که چندان باری نمیداد. به آن نوع گلابی محلی که سفت و آبدار و قدری ترشمزه است و رنگ آن از پسِ زمینه سبز به قهوهای سوخته میزند خوج میگویند. دیدم چندنفری شامل کدخدای یکی از دهات نزدیکتر به رشت به اتفاق مباشر صاحبخانه و یکی، دو نفر دیگر در یک سوی آن درخت ایستاده بودند، میزبان هم به اتفاق یک روستایی که داسبهدست نقش جلاد را بازی میکرد در سمت دیگر درخت ایستاده بود. وقتی ما به آنجا رسیدیم، آن روستایی به دستور میزبان چندین ضربه داس به تنه درخت وارد کرده بود و آثار زخمهای آن به صورت خطوط اوریب و عمیق روی پوست آن درخت خوج نسبتا تناور دیده میشد. در همین موقع کدخدا دست روستاییِ داسبهدست را گرفت و رو به میزبان ما کرد و با صدای بلند که لابد باید به گوش درخت میرسید، به گیلکی گفت: «حاجیآقا! تی جانِ قربان، چه میکنی؟». حاجآقا نیز با صدایی به همان اندازه بلند پاسخ داد: «این درخت بیغیرت با اینهمه یالوکوپال بار نمیدهد. پس چه فایدهای دارد! میخواهم آن را بیندازم و بهجای آن درختی بنشانم که بار بیاورد!». کدخدا اصرار میکرد که «ای حاجیآقاجان، به جوانی این درخت رحم کنید! ببینید چه رعنا درختی بِبُوسه، ما شفاعت این درخت را میکنیم! قول میدهیم که سال آینده میوه بدهد تا راضی شوید. اگر میوه نداد، ما را صدا کنید خودمان آن را میاندازیم!».
خلاصه، از کدخدا و تیم همراه او اصرار و از حاجآقا انکار تا اینکه سرانجام حاجآقا به احترام کدخدا و مباشر و آن یکی، دو دوست دیگر شفاعت آنان را پذیرفت و مراتب را با صدای بلند به درخت تذکر داد و به روستایی جلاد که هنوز دسته داس را در دست داشت و لبه تیز آن در گردن درخت فرو رفته بود دستور داد که عجالتا دست نگاه دارد تا واپسین فرصتی به آن درخت خوج داده شود! کشاورز با چند تکان، داس را از پوست و گوشت درخت خوج بیرون کشید و آن را به حال خود رها کرد. مانند صحنه اعدامی بود که در آخرین لحظه با گذشت شاکیان خصوصی، محکوم از اعدام نجات مییابد. ما نیز ضمن حیرت از آن نمایش، از اینکه آن درخت رعنا، جان بهدر برد نفس راحتی کشیدیم. وقتی از چندوچون ماجرا پرسیدیم، میزبان با دست ما را ساکت کرد تا بعدا توضیح دهد، گویی نمیخواست درخت از قرارومدارهای قبلی او با کدخدا و همراهان آگاه شود. این شیوه رفتار با یک درخت که آن را در حد یک حیوان حتی دارای عقل و احساس و بیم و امید میپنداشتند، همیشه در ذهنم جای گرفت. آن را سنت احمقانهای نمیپندارم، فقط نماد و نشانی از احترام به درخت میدانم که بریدن و انداختن آن با احساس مسئولیت اخلاقی و وجدانی همراه است! بعدها شنیدم که این کار ظاهرا به دلیل قطع بخشی از آوندهایی که مواد قندی را به ریشه بازمیگرداند، موجب میشود که امکان بیشتری برای تولید میوه فراهم شود که بدیهی است قضاوت علمی و کارشناسانه درباره آن در حد من نیست. اما سنت و نمایش زیبایی بود! این خاطره را در روایتی از پله دوم آوردهام، اما بعد از 60 سال هنوز نمیدانم سرانجام آن درخت میوه داد و جان بهدر برد یا نه؟ نکتهای که شاید اصغر فرهادی پاسخ آن را بداند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.