مناسبات ایران و یمن از نگاه شاهنامه
مهدی افشار
رابطه ایران با یمن که در شاهنامه دشت نیزهوران و هاماوران خوانده شده، به هزارانسال پیش بازمیگردد؛ زمانی که ایرانیان به جهت آزردگی از جمشید، ضحاک را به ایران دعوت کردند تا در جای جمشید بنشیند که خود بلای جان ایرانیان شد. و نیز آنگاه که کیکاووس یمن را فتح کرد، پادشاه یمن برای بازپسگیری تاجوتخت خویش به اکراه دختر زیبایش، سودابه، را به پیوند ازدواج کیکاووس درآورد که بعدها همین سودابه موجب شد سیاوش ایران را ترک کرده، راهی تورانزمین شود و سرانجام به کشتهشدن سیاوش انجامید. سومینباری که در شاهنامه از یمن یاد میشود، به روزگار یزدگرد اثیم بازمیگردد که پیرامونیان یزدگرد آزرده از آزار و خشونت پادشاه، از بیم آنکه فرزندش نیز خلقوخوی پدر را گیرد، تصمیم میگیرند به هر ترتیبی شده، بهرام را از پدر دور گردانند و او را روانه یمن کرده، به نعمان و فرزند او، منذر میسپارند و از او بزرگمردی توانا و مقتدر و البته زنباره میپرورند. اما تأثیرگذارترین رابطه بین ایران و یمن در روزگار انوشیروان شکل میگیرد؛ زمانی که انوشیروان پس از سرکوب بلوچان در راه بازگشت به مدائن است و در این هنگام منذر، حاکم وقت یمن، به محضر انوشیروان به دادخواهی میآید و از آزار و ستم رومیان شکوه میکند. جهاندیده منذر زبان برگشاد ز روم و ز قیصر همی کرد یاد بدو گفت اگر شاه ایران تویی نگهدار پشت دلیران تویی چرا رومیان شهریاری کنند به دشت سواران سواری کنند انوشیروان با آگاهی از رفتار غیرانسانی و ستمگرانه رومیان نسبت به مردم یمن سخت آزرده شد و فورا از لشکر خویش پهلوانی زبانآور را برگزید و به نزد قیصر فرستاد با این هشدار که پا از گلیم خویش فراتر نگذارد و دیگر هرگز متعرض تازیان نشود. فرستاده قیصر چون پیام کسری بگزارد، قیصر طریق فریب و نیرنگ در پیش گرفت و گفت شاه ایران کمخرد است که سخن منذر بیخرد را باور میکند. منذر سودای آن دارد که دو قدرت منطقه را رودرروی یکدیگر قرار دهد و به جهت همین دادخواهی با منذر چنان خواهم کرد که در دشت نیزهوران دیگر کسی سر بلند نکند. کسری به خشم آمده، به مشاوران خود گفت که در قیصر مغز با خرد بیگانه است، به او میآموزم که از چه کسی باید فرمان بگیرد. برآشفت کسری به دستور گفت که با مغز قیصر خرد نیست جفت من او را نمایم که فرمان کراست جهان جستن و جنگ و پیمان کراست انوشیروان فرمان داد تا سپاه گرد آید و از درگاه شهریار آوای کوس برخاست و زمین از جنبش سپاهیان به رنگ قیر درآمد و آسمان چون آبنوس سیاه شد. آنگاه از میان سپاهیان 30 هزار شمشیرزن بیهمانند برگزید و به منذر سپرد و فرمان داد به یاری این سپاه از دشت نیزهوران به روم رفته و آن مرزوبوم را به آتش کشد. بااینحال قبل از آنکه آنان را به سوی مرزهای روم روانه کند، با نامهای به قیصر هشدار داد شاید که قیصر به خرد گراید. در این نامه نوشت: «اگر امپراتور روم هستی و بر روم مهتری داری، با تازیان به درشتی و خشونت رفتار مکن و اگر دیگربار متعرض منذر شوی، تاجوتختت پایدار نخواهد ماند». تو گر قیصر روم را مهتری/ مکن بیش با تازیان داوری وگر سوی منذر فرستی سپاه/ نمانم به تو لشکر و تاج و گاه وگر زیردستی بود بر منش/ به شمشیر یابد ز من سرزنش پاسخ نامه خسرو سراسر تحقیر و ترعیب بود که اگر به تاریخ گذشته روابط روم و ایران نگریسته شود، خواهید دید که رومیان هرگز به کیانیان باجوخراج نداده و هرگز گردن به فرمان ایرانیان ننهادهاند. در این نامه آمده بود: تو گر شهریاری نه من کهترم/ همان با سر و افسر و لشکرم بخواهم کنون از شما باج و ساو/ که دارد به پرخاش با روم تاو اکنون که منذر در پناه تو قرار گرفته، از دشت سواران، نیزهوران از کران تا کران گرد برآورم به نوعی که دیگر منذر نزد کسی به شکایت روی نیاورد. خسرو چون نامه قیصر را بخواند، با موبدان و مشاوران خود به مدت سه روز به مشورت نشست و در روز چهارم تصمیم به جنگ گرفت و با نام یزدان نیکیدهش، خود رأسا فرماندهی سپاه را برعهده گرفت و از مسیر آذربایجان راهی روم شد و ابتدا در آتشکده آذرگشسب نماز گزارد و از آنجا برای مرزبان ایران نامه نوشت که هوشیار و آماده باشد و سپاه را چنان نظام بخشید که کمتر خللی به آن راه یابد و به سپاه فرمان داد تا در مسیر حرکت به سوی روم، زمین زراعی را ویران نکنند و از باغی میوهای برنگیرند و به ستم از کسی چیزی دریافت نکنند. آنگاه با وجود همه آمادگیها پیام آشتیجویی برای قیصر فرستاد که پاسخی تند و سراسر پرخاش دریافت کرد. سپاه ایران چون از مرز روم گذشت و به شوراب وارد شد، دژی را در برابر خویش دید که باروی آن سر به فلک کشیده بود. خسرو به کمک منجنیقها دژ را تصرف کرد و در ادامه راه به سوی انطاکیه بر سپاه روم که به استقبال سپاه ایران شتافته بودند، شکستی سخت وارد کرد و چون به دوفرسنگی انطاکیه رسید، به مدت سه روز از هر تحرکی بازایستاد. سپاه روم با این تصور که ایرانیان از حمله به انطاکیه بیم دارند، دروازهها را گشوده، به ایرانیان حمله آوردند و در مدت دو روز، سه جنگ خونین درگرفت که هرسه به شکست رومیان و عقبنشینی به پشت دروازههای انطاکیه انجامید. در روز چهارم دروازههای انطاکیه گشوده شد و سپاه ایران به آن شهر آباد راه یافت، اما ایرانیان در برابر خویش تنها مردمان وحشتزده انطاکیه را دیدند که با چشمانی گریان و چهرههایی هراسان با هدایای بسیار به استقبال سپاه ایران آمدند. سه جنگ کرده شد در سه روز چهارم چو بفروخت گیتیفروز گشاده شد آن مرز آبادبوم/ سواری ندیدند جنگی ز روم بزرگان که با تخت و افسر بدند/ همانان که گنجور قیصر بدند به شاه جهاندار دادند گنج/ به چنگ آمدش گنج چون برد رنج انوشیروان، انطاکیه را بسیار زیبا یافت و تصمیم گرفت شهری به زیبایی آن شهر بنا کند و بعدها به یاری اسیران رومی، شهر زیب خسرو را بنیاد نهاد که زیستگاه اسیران رومی و ترسایان شد. فرفوریوس، سردار رومی، پس از شکست در برابر انوشیروان، پریشان و گریزپا به نزد قیصر رفت و از شکستهای رومیان و واگذاری انطاکیه سخن گفت. قیصر دانست که در برابر خسرو تاب مقاومت ندارد و در صورت ادامه مقاومت، روم ویران خواهد شد. پس به آشتی گرایید و پوزشخواه شد و 60 رومی را با هدایای گرانبها به حضور انوشیروان فرستاد و خسرو با خوشرویی هدایای ارسالی و پوزش قیصر را پذیرفت. این هدایا به جبران هزینههای سپاهکشیدن خسرو پذیرفته و مقرر شد روم همهساله معادل صد چرم گاو، دینار روانه ایران کند و امپراتور روم نیز متعهد شد دیگر هرگز متعرض مردم یمن نشود. نهادند بر روم بر باج و ساو برآگنده دینار صد چرم گاو که هر سال قیصر بر شهریار/ فرستد ابا هدیه و با نثار نگردد سپاهش به گرد یمن/ نخواهند چیزی از آن انجمن و اینگونه است که دست قدرتمند حامیانه ایرانیان یمن را از تعرض رومیان مصون داشت و نیز منافعی عظیم نصیب ایرانیان گرداند و تاریخ گواهی است بر نگاه پیوسته حامیانه و مهرورزانه ایرانیان نسبت به مردم یمن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.