نگاهی به نمایش «سالگشتگی»
تعلیقهای ناتمام
علی ورامینی: «سالگشتگی» عنوان نمایشی است از امیررضا کوهستانی که اسفندماه، بعد از پنج سال مجددا روی صحنه رفت. داستان نمایش، حول یکی از اولین کارهای کوهستانی و اگر اشتباه نکنم، اولین کار او با نام «رقص روی لیوانها» میچرخد. در نمایش سالگشتگی، نسخه تصویری رقص روی لیوانها پس از سالها قرار است که بازسازی شود و دو بازیگر این نمایش در استودیویی حضور پیدا کردهاند که روی این نمایش صداگذاری کنند؛ درواقع کارگردان کار آنها را فراخوانده است تا صدای خرابشده را ترمیم کنند. ابتدای نمایش با نریشن یک مرد شروع میشود که چندینبار دیگر هم در نمایش ادامه پیدا میکند. نریشن در جایی به اسطوره اورفئوس اشاره میکند؛ ارجاعی که شاید مهمترین گرهگشای چیستی نمایش باشد. اورفئوس یکی از اسطورههای یونانی است که در نواختن چنگ استاد بود، آنچنانکه میتوانست جانوران وحشی و درختان و سنگها را به دنبال خود به حرکت درآورد. با معشوقهاش ائورودیکه ازدواج میکند، اما معشوقهاش دچار مرگ زودرس میشود و به دنیای زیرین (دنیای مردهها) میرود. اورفئوس به دنیای زیرین میرود تا معشوقهاش را بازگرداند. با نواختن چنگ فرمانروایان دنیای زیرین را مسحور خود میکند. فرمانروای دنیای زیرین و ملکهاش، معشوقه او را فرامیخوانند و او را به اورفئوس میدهند، اما به شرطی که وقتی اوریدیس از پی او میآید، او سر برنگرداند و به آن زن تا وقتی که به دنیای زندگان میرسند، نگاه نکند. اورفئوس آخرالامر نمیتواند نگاه نکند و معشوقهاش باز به دنیای زیرین مردگان بازمیگردد. این ارجاع و دکوپاژ نمایش همان بازیای است که کوهستانی سعی داشته با مخاطب خود داشته باشد؛ اینکه آیا با دنیای واقعی روبهرو هستند یا نه؟ حتی ورای آن، دنیای واقعی کدام است؟ در نگاه اول و با توجه به ارجاع نمایش به «رقص روی لیوانها» به نظر میرسد که سالگشتگی کوهستانی نمایشی شخصی باشد و گویی نوستالژیبازی است برای اولین کار مورد توجه کارگردانی که امروزه در بسیاری از فستیوالهای معتبر جهان شناخته شده، اما چنین نیست و هرچه نمایش پیشتر میرود، مشخص میشود که اگر هم دغدغه ابتدایی شخصی بوده باشد، آنقدر خوب پرداخت شده است که مخاطب میتواند با آن همدلی پیدا کند. البته این همدلی به زودی به دست نمیآید و مخاطب باید پازلوار اجزای نمایش و ارجاعات فرامتنی را کنار هم بگذارد تا بتواند نمایش را برای خود رمززدایی کند. کوهستانی با هوشمندی دیالوگ شخصیتها را با بازیای به نام «هُپ» شروع میکند (اینکه این دیالوگها با نمایش رقص روی لیوانها چه نسبتی دارد و آیا دقیقا همانهاست یا خیر را نمیدانم)؛ بازیای که اگر قواعد آن رعایت شود میتواند تا ابد ادامه پیدا کند، اما تا به حال هیچگاه چنین نشده است؛ مانند نسبت مرگ و زندگی که به لحاظ نظری و به قول معروف روی کاغذ میشد مرگی در کار نباشد، اما چنین نشده؛ یعنی تا به حال نشده است. در ادامه، کوهستانی در فضایی کاملا رئالیستی نمایش را شروع میکند، گویی همهچیز عادی است؛ زن و مردی بازیگر که مدتی با هم زندگی کردهاند، خردهمباحث زناشویی داشته و از هم جدا شدهاند. اکنون مرد تلاش میکند که رابطه را از سر گیرد و زن هم بیمیل به این نیست. مسئله به این سادگی نیست، هرچه جلوتر میرویم، نهتنها تعلیقها حل نمیشوند، بلکه بیشتر و عمیقتر میشوند. کوهستانی با دکوپاژی بسیار ساده و درست، پازل معلقش را پیش میبرد. او با چیدمان غیرهمسطح میزهای کاراکترها از سویی و پخش نمایش قدیمی رقص روی لیوانها از سوی دیگر (نمایشی که بازیگران جوان آن الان در میانسالی هستند)، ارجاع به اسطوره اورفئوس میدهد (بهخصوص آنجاهایی که زن به عقب بازنمیگردد تا مرد را ببیند) و از دیگر سو در نهایت با رفتن بازیگران زمان حال به گذشتهای که روی مانیتورها در حال پخش است، زمان متصور و واقعی را بههم میریزد. کوهستانی حتی ورای این هم میرود و مانیتورها را جابهجا میکند؛ صدای زن روی مرد جوان میافتد و صدای مرد روی زن جوان؛ جابهجاییای که تفسیرهای متعددی میتواند در پی داشته باشد. درواقع کوهستانی بهجای آنکه به سبک کلاسیک تعلیقی ایجاد کند و بعد پی گرهگشایی از آن تعلیق برآید، مخاطب را میان برزخی از سؤالات و تعلیقها میگذارد؛ دقیقا کاری که دنیا با هر سوژه کنجکاو میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.