اینجا آشوراده است نه کیش
علی جهانی-عضو هیئتعلمی دانشکده محیط زیست کرج
گردشگری در دل طبیعت بکر همواره از جذابیتهای دنیای ما بوده و خواهد بود؛ بهطوریکه اکوتوریسم به صورت صنعتی پویا و منبع توسعه اقتصادی کشورها در حال گسترش است؛ اما باید دید اکوتوریسم در معنای واقعی آن چگونه تعریف میشود؟ اکوتوریسم یا طبیعتگردی، سفر به طبیعت و مناطق طبیعی آسیبپذیر، درعینحال سالم، کمتر دستخورده و گاهی حفاظتشده است و درآمد حاصل از این نوع گردشگری صرف حفاظت از طبیعت شده و حضور اکوتوریستها موجب رشد و توسعه اقتصادی و تقویت سیاسی جوامع محلی میشود و تکریم فرهنگهای گوناگون و حقوق بشر را به همراه دارد. جزیره آشوراده یکی از مناطق تحت حفاظت کشور و تنها جزیره ایرانی دریای خزر با طبیعتی بینظیر همراه با تنوع گونههای گیاهی و جانوری است؛ این منطقه بهعنوان ذخیرهگاه زیستکره ثبت جهانی شده و محل برنامهریزی و تعامل انسان با طبیعت است. سالهاست که مسئله توسعه گردشگری در آشوراده در دولتهای مختلف مطرح شده است و همواره موافقان و مخالفانی داشته است. درحالحاضر بخشی از جزیره آشوراده در اختیار سازمانهایی مانند بنیاد علوی، وزارت جهاد کشاورزی و آموزشوپرورش قرار دارد که ورود به بحثهای حقوقی آن خارج از موضوع است؛ تصرف و توسعه اکوتوریسم در اراضی یادشده همواره چالشهایی را با نهادهای مستقر در منطقه داشته که باعث شده است نگاه مسئولان استانی به اراضی زیستگاهی بهعنوان املاک بدون مالک باشد و این خطری جدی محسوب میشود. چندی پیش که بهعنوان معتمد سازمان حفاظت محیط زیست برای مشاوره با مسئولان استانی و طراحان پروژه، سفری به استان گلستان و جزیره آشوراده داشتم، پیشنهادهایی را در راستای برنامهریزی و طراحی منطقه و برونرفت از چالش موجود ارائه کردم که اینجا نیز تکرار میکنم. اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، اکوتوریسم را ابزاری برای توسعه و تقویت اقتصاد محلی و دولتی در راستای حفاظت مؤثرتر از طبیعت میداند؛ اما برای توسعه محدود اکوتوریسم در آشوراده، پیششرطها و شرایط ویژهای مورد نیاز است. IUCN نیز چارچوبها و اصول علمی ویژهای را برای توسعه اکوتوریسم مطرح میکند که در طرح توسعه اکوتوریسم جزیره آشوراده باید به آنها توجه شود.
1. آشوراده نیاز به طرح مدیریت جامع مناطق تحت حفاظت و بهروز دارد تا اراضی مستعد اکوتوریسم شناسایی شود که پیشبینی میشود غیر از اراضی 380هکتاری اشارهشده که تحت مدیریت و بهرهبرداری برخی سازمانهای دولتی است، اراضی دیگر اولویت و پتانسیل اکولوژیکی را برای توسعه گردشگری نداشته باشند. 2. توسعه گردشگری در این اراضی نیاز به طرح جامع توسعه اکوتوریسم در منطقه دارد و این طرح باید ضوابط، معیارها و استانداردهای ویژه طراحی مهندسی در مناطق تحت حفاظت را دربر گیرد. در سالهای اخیر نیز با همکاری سازمان ملی استاندارد ایران، سازمان حفاظت محیط زیست و متخصصان دانشگاهی، استاندارد ملی شماره 20177 -با عنوان خدمات بهرهمندی عمومی ارائهشده به گردشگران از سوی متولیان مناطق طبیعی تحت حفاظت- الزامات خشکی را تهیه کردهایم که میتواند راهنمای کار باشد. 3. تعیین ظرفیت برد گردشگری (تعداد گردشگر مجاز در بازه زمانی مشخص و فعالیت مشخص) در محدوده مورد عمل باید پیش از هرگونه طراحی و اجرا انجام شود تا ضامن حفاظت از محیط زیست آشوراده و بهرهبرداری پایدار باشد.4. تهیه و تصویب گزارش ارزیابی اثرات زیستمحیطی طرح توسعه گردشگری در آشوراده ضامن اجرای طرح یادشده باشد و پیش از هیچگونه اقدام عمرانی صورت نگیرد. طرح توسعه گردشگری آشوراده شامل بسیاری از فعالیتها و ساختوسازهاست که هیچگونه نیازی به استقرار در محدوده جزیره ندارند؛ برای مثال میتوان ساخت و توسعه هتلها و اقامتگاهها را در بندرترکمن در مجاورت جزیره و با هزینه زیستمحیطی بسیار کمتر انجام داد و گردشگران صرفا برای گشتهای میدانی، طبیعتگردی، پرندهنگری، عکاسی، آشنایی و بازدید از مراکز تکثیر ماهیان خاویاری، بنای تاریخی جزیره و سایر فعالیتهای سبک و بر اساس ظرفیت برد منطقه وارد آشوراده شوند. فعالیتهایی مثل قایقهای تندرو، زمینهای ورزشی، تیراندازی، مراکز تجاری و رفاهی میتواند خارج از جزیره باشد و هیچ نیازی به خدمات طبیعی اکوسیستم برای توسعه و بهرهبرداری ندارد. باید توجه داشت نباید به آشوراده به چشم جزایر کیش و قشم نگاه کرد و نوع گردشگری در مناطق حساس اکولوژیکی و حفاظتشده کاملا متفاوت از مناطق آزاد است و اهداف متفاوتی را دنبال میکند و استانداردهای ویژهای نیز دارد. امید است همکاری بینبخشی سازمانها و دستگاههای ذیربط، امکان برونرفت از سردرگمی گردشگری در آشوراده و در سطح بالاتر در کل مناطق تحت حفاظت کشور را فراهم آورد. این امر تنها در سایه حل مسائل حقوقی گردشگری در مناطق تحت حفاظت از طریق تهیه و تصویب قوانین ویژه و تهیه، تدوین و رعایت دستورالعملهای طراحی مهندسی این مناطق میسر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.