|

گفت‌وگو با فرهاد آییش، بازیگر

وقتی سقراط خندید

رضا آشفته . نرگس ناظمی‌نیا

ایفای نقش‌های سنگینی مانند سقراط در تئاتر و سینما توسط بازیگران کار ساده و راحتی نیست. اینکه بازیگر باید در نقش شخصیت فرو رود و در ابتدا آن را برای خود و سپس برای مخاطبان باورپذیر کند، باید خیلی خود را به آن شخصیت نزدیک کند. باید مثل او فکر کند، مثل او درد بکشد، مثل او حتی حرف بزند و راه برود، آن‌طور که در تاریخ معرفی شده است یا نزدیک به او... . از سختی نگارش متن و کارگردانی که بگذریم، انتخاب بازیگر از بین بازیگران متعدد و بازی‌گرفتن از او آن‌طور که باید، نیاز به تیزهوشی و تجربه دارد که حمیدرضا نعیمی در مقام نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان از این موهبت برخوردار است. اکنون نمایش هنرمندانه سقراط در پنج سال اجرای پیاپی در تالار وحدت گواه این ادعاست. اگرچه در مدت پنج سال تغییراتی در بازیگران اصلی و فرعی صورت گرفته، اما نقش اول سقراط کماکان همان فرهاد آییش است که پس از گذر این‌همه زمان به قول خودش در نقش حل شده و خود را سقراط می‌داند. هرچند در این مدت در فیلم سینمایی و سریال تلویزیونی و تئاتر‌های مختلفی حضور داشته است. استقبال تماشاگران و تمدید مرتب این نمایش دلیل گفت‌وگوی روزنامه «شرق» با وی شد که با هم می‌خوانیم.

فکر می‌کنم ما در ایران تجربه چندبار به‌صحنه‌بردن تئاتر را یا نداشته یا کمتر داشته‌ایم، شما برای پنجمین‌بار با نمایش سقراط به صحنه می‌روید، درباره این تجربه بگویید؟ نه‌تنها برایم خسته‌کننده نیست که بسیار هم هیجان‌انگیز است؛ با هربار اجرای مجدد سقراط، تنش‌های تئاتری‌ای که یک بازیگر پیش از هر اجرا دارد در من بیشتر شده است و کشف مفاهیم و لحظات بهتر هنوز نه‌تنها همان‌اندازه نیست، حتی بیشتر از گذشته لحظات بهتری را دارم در خودم کشف می‌کنم. سقراط شخصیتی است که به‌هر‌حال همه می‌‌دانیم که حقیقت را سیال و متغیر می‌دیده است. درواقع حقیقت را در دست و ذهن کسی نمی‌دیده و مطلق نمی‌دیده است؛ به همین دلیل فیلسوف یا به قول بعضی‌ها پیامبری بوده که مدام سؤال می‌کرده تا اینکه بخواهد نظر بدهد یا فقط فکر خودش را به‌عنوان یک حقیقت ارائه دهد. به همین دلیل فضایی در حیطه بازیگری‌ام و در کلیت نمایش ایجاد می‌شود که همه‌چیز در حال تغییر است و این از خصلت‌های خود سقراط است. در هر روز سقراط با سؤال‌ها، مفاهیم و مقوله‌های جدید مواجه می‌شود. خود این تئاتر برایم هویت سقراطی پیدا کرده است. یعنی خودتان هم دارید به شخصیت سقراط نزدیک می‌شوید؟ خود من‌ هم بیشتر و بیشتر دارم سؤال می‌کنم که این نقش، هم روی زندگی‌ام تأثیر گذاشته و هم رابطه خودم با این نمایش و خود نقش حالت سقراطی پیدا کرده است و من هر روز تغییر را در خودم می‌بینم. من قبلا هم گفته بودم که بازیگری و نویسندگی برایم شغل نیست، بلکه یک طریقت و یک راه است. من هر نقش و موضوعی را برای نوشتن انتخاب می‌کنم نیاز درونی‌ام است. پرسش‌های درونی‌ات؟ پرسش‌های درونی‌ام است. سقراط خیلی بیشتر از کارهای دیگر روی من اثر گذاشته. به‌عنوان بازیگر؟ بله. من خیلی با خودم چالش دارم. با توجه به شناختی که از شما داریم که خیلی دموکراتیک برخورد می‌کنید و اهل گفت‌وگو بوده‌اید و حالا آگاهانه‌تر به این وجوه شخصیت خودتان دارید نزدیک می‌شوید؟ کاملا درست است. الان هم به‌هرحال شصت‌واندی‌سالم است و به سنی رسیده‌ام که به مرگ و زندگی نگاه می‌کنم. برایم اهمیت دارد که چه کسی هستم، چگونه نگاه می‌کنم و چگونه آدمی هستم. همیشه در من بوده، ولی حالا بیشتر شده است. بزرگ‌ترین سؤال سقراط هم همین‌طور بوده است؛ از کلمه دموکرات استفاده کردی، ولی خودم هیچ‌وقت هیچ عقیده قوی‌ای نسبت به هیچ چیزی نداشته‌ام. هرچه بیشتر می‌گذرد، کمتر عقیده‌مندتر و آرمان‌گرایانه‌تر برخورد می‌کنم. خیلی راحت هر کسی می‌تواند مرا قانع کند و همان موضوعی که در آن قانع شده‌ام، فردا می‌توانم نفی‌اش کنم. این دیالکتیک به قول سقراط در من هست. آن چندوجهی‌بودن حقیقت در شما متبلور می‌شود. بله. موقعی که نعیمی مرا انتخاب کرد، از او پرسش‌هایی داشتم که به لحاظ تاریخی این سقراط چاق بوده، لاغر بوده، شکم داشته، قیافه‌اش به من نمی‌خورد و قیافه‌ام به او نمی‌خورد و نمی‌دانم از این سؤال‌ها که می‌خواستم با تردید بروم جلو. نعیمی خیلی زیرکانه گفت: من خود تو را می‌خواهم برای سقراط. بنابراین لزومی ندارد خیلی به این قضیه وفاداری تاریخی فکر کنیم. او هم در من تصاویر کوچک و شمایلی از سقراط را دیده بود و همین کارم را راحت کرد. من بودم و سقراط و آن چیزی که حس می‌کردم و در درونم می‌توانستم پیدا کنم... من خیلی شخصی با ابعاد فلسفی این متن برخورد کرده‌ام و اگر خیلی‌ها این نقش را دوست دارند به این دلیل است که در آن صداقت خیلی زیاد است. جز متن چیز دیگری در صحنه نمی‌بینم. انگار حقیقتی است که من در آن دارم دوباره زندگی می‌کنم. وجه روشنفکرانه آن‌قدر ضعیف شده که این درک از حقیقت معلوم نیست چیست. آقای نعیمی در مقام نویسنده متن و کارگردان در طول پنج‌سالی که تئاتر سقراط را به صحنه برده، تغییراتی به اقتضای جریانات روز اجتماعی و سیاسی انجام داده و آن را به‌روز‌تر کرده؟ در متن نه، اما در اجرا چرا. تغییراتی جدی انجام داده که قابل تحسین است، شاید اگر هر کارگردان دیگری بود به موفقیت‌های قبلی که در این تئاتر داشت بسنده می‌کرد، اما درست مثل منتقدی که شمشیرش را از رو بسته باشد به نمایش خودش نگاه و آن را سلاخی می‌کند و از نو و با وسواس خاص به آن می‌پردازد تا به بهترین شکل تبدیلش کند، البته این نگاه منتقدانه درست و روبه‌جلوست، نه سرزنش‌گرایانه. یعنی پنجمین اجرا را از چهارمین اجرا بیشتر دوست دارید؟ صددرصد؛ چراکه به‌لحاظ زیباشناسانه چند پله بالاتر رفته. این را مخاطبانی که سقراط چند سال پیش و سقراط حالا را تماشا کرده‌اند هم اذعان می‌کنند و این یعنی رشد یک هنرمند. درباره روحیه سقراط در تاریخ نظرات متفاوت و گاهی متناقضی وجود دارد. عده‌ای او را به‌دلیل فیلسوف‌بودن و همیشه غرق در اندیشه‌‌بودن خیلی جدی و عبوس و عده‌ای او را به‌دلیل روحیه پرسشگرانه‌اش شوخ‌طبع و طناز می‌دانند. دلیل انتخاب شما توسط نعیمی همین روحیه شوخ و طنز شماست که مخاطب سریال‌های تلویزیونی و سینما و تئاتر در شما سراغ دارند یا علت دیگری داشت؟ شناختی که من از شخصیت سقراط دارم شوخ‌طبع‌بودنش است که زیرکی خاصی در رفتارش داشت و با سؤال‌کردن‌ها، مرتب افراد را سر کار می‌گذاشت. البته درست است کسی به‌طور دقیق شناختی از این مرد فیلسوف ندارد، اما چیزی که در صحنه شاهدش هستیم، طنازبودنش است که تا حدودی اثر را سمت ژانر کمدی برده که نعیمی در متن گنجانده و نوع و میزانش به نویسنده و کارگردان بستگی دارد و من هم در زندگی شخصی‌ام آن را دارم. یکی از دلایلی که سقراط را دوست دارم همین کمدی‌بودن اثر است که ارتباط لذت‌بخشی با تماشاگر برقرار می‌کند. من و آقای نعیمی مواظب بودیم تا این طنازی به مرز باج‌دادن به مخاطب نرسد، اگرچه ما هر دو از اینکه موفق شویم مردم را بخندانیم ابایی نداریم. نمی‌دانم چرا گاهی تفکری وجود دارد که هرچه باعث خنده شود، با لودگی برابر می‌دانند و آن را سخیف و بی‌ارزش قلمداد می‌کنند و انگار خنداندن وسیله‌ای می‌شود که بر‌ای رسیدن به یک هدف دیگر است، درحالی‌که خنداندن می‌تواند خودش به‌تنهایی یک هدف باشد. من در همه کارهایم این رویه را داشته‌ام چون خندیدن و خنداندن را دوست دارم، اما اعتقاد دارم موجبات خنداندن مخاطب به شیوه‌ای باید ارائه و اجرا شود که موجب شرم بازیگر کمدین نشود. من در همه اجرا‌های طنز چه در تلویزیون چه سینما یا تئاتر نه‌تنها احساس خجالت نمی‌کنم بلکه احساس غرور هم دارم، چون با توجه و با به‌کاربردن قدرت هنر و نگاه به مفاهیم زیباشناسانه و دراماتیک‌کردن آن اثر به سمت هدف حرکت کردم. می‌خواهم بگویم کار فقط به صرف خنداندن نباید ارائه شود، بلکه در باطن خود اندیشه را بخواهد با کمک طنز مطرح کند. بذله‌گویی‌های سقراط در نمایش به تفکر واداشتن مخاطب است زمانی که این شخصیت فیلسوف با همسر و فرزندش درباره فقر و عزت نفس و عشق به وطن و... حرف می‌زند یا هنگامی که در دادگاه می‌بینیم گاهی محاکمانش را به سخره می‌گیرد و... . در سقراط حتی خندیدن و خنداندن یک تفکر است. اگر در عالم واقع سقراط عبوس و بسیار جدی بوده، من دلم می‌خواهد این‌طور نباشد و فکر کنم بسیار بذله‌گو و خندان بوده که می‌تواند جمعی را و محفلی را هم بخنداند. نکته جالبی که در نمایش سقراط آقای نعیمی قالب بوده و حتی گاهی به نظر من از خود سقراط هم پررنگ‌تر شده، مسئله زن و حقوق زنان است. جریانی که امروزه در تمام جوامع مطرح و داغ است. ارتباط و نوع برخورد و حمایتی که سقراط به‌عنوان یک فرد اندیشمند حق‌گوی یگانه‌پرست با زن دارد، چه در رؤیا و خوابش با آن زن شاعر، چه در عالم بیداری با آن زن روسپی و چه در ارتباط با همسرش. اگرچه توسط زن و دوستانش متهم به رابطه‌داشتن با زن روسپی می‌شود و توسط آنها حتی تا مرز طردشدن می‌رود؛ اما همچنان زن را در آفرینش و در جامعه برابر می‌داند و به او ارزش می‌دهد و احترام می‌گذارد و تا آنجا پیش می‌رود که زن روسپی که در گذشته هیچ‌کس او را جدی نگرفت وقتی که می‌خواست مانند شاگردان مرد سقراط اهل مطالعه و تفکر باشد، اما به‌راحتی توسط سقراط پذیرفته می‌شود. نشست و برخاست‌های او با زن باعث تحول و روشنگری‌اش می‌شود و نیز با همسرش که حرف‌های بی‌اساس زنان همسایه درباره شوهر و زن روسپی را مهم می‌داند، اما اهمیتی به تفکر و اعتقاد همسر فقیرش نمی‌دهد، در نهایت شاهد دگرگونی و پشیمانی او می‌شویم؛ این همه پرداخت به بحث زن در این نمایش جالب است. گویی سقراط نماد تفکر است که بهانه‌ای می‌شود تا حقوق زنان را از زبانش بشنویم؟ این نگاه نعیمی به نمایش است، چراکه واقعا بحث حقوق زنان به این شکل و قدرت در دوران سقراط نبوده؛ اما نعیمی با به‌کاربردن دغدغه جامعه امروز، بحث زن را در نمایش کنجانده، انگار نمی‌شود که نباشد. به قول آقای زیباکلام نمایش سقراط سرشار از مفاهیم مهم اخلاقی مانند صداقت، شجاعت، ایثار، امید و... است. چطور مسئله مهمی مانند زن نباید باشد و نادیده گرفته شود؟! به نظر من این نقطه قوت و مثبت این نمایش است. به نظر می‌رسد این روزها بر تعداد تماشاگران تئاتر اضافه شده است. با وجود هجوم برنامه‌های ماهواره‌ای و اینترنتی، تماشاگر دیدن تئاتر را در برنامه زندگی خود به‌صورت جدی و مداوم گنجانده است. تئاتر موزیکال بینوایان حسین پارسایی با 150 هزار تماشاگر رکورددار تماشاگر بوده و تئاتر سقراط حمیدرضا نعیمی رکورددار زمان اجرا یعنی پنج سال متوالی، دلیل استقبال مخاطب را در چه می‌بینید که نه قیمت بلیت و نه دوری مکان و نه دسترسی سهل‌الوصول به برنامه‌های ماهواره‌ای باعث استقبال‌نکردن تماشاگران از هنر نمایش نشده است؟ از این بابت خوشحالم. پاسخ صریح به پرسش‌های شما سخت است. خیلی از همین تماشاگران تئاتر شب‌ها به تماشای سریال‌های ترکی هم می‌نشینند یا حتی تماشاگر برنامه‌های سطح پایین‌تری هم هستند و لذت هم می‌برند. مخاطب‌شناسی برایم سخت است، من هیچ‌وقت نمی‌توانم بفهمم مخاطب یعنی چه؟ چون از اقشار مختلف هستند و از فرهنگ‌های گوناگونی برخوردارند. اینکه چرا جذب تئاتر می‌شوند خیلی دلایل دارد. از خود هنرپیشه گرفته تا داستان و کارگردانی و خود نویسنده و سالن و اجرا و... در کلیت با شور و ذوق می‌آید و تئاتر سقراط را تماشا می‌کند. من فکر می‌کنم مهم‌ترین مسئله که در این تئاتر بر تماشاگر تأثیر گذاشته و خوشایندش بوده، مسائل اجتماعی آن است که نعیمی با شناخت کامل و زیرکی آن را نگاشته و البته نباید از نوع کارگردانی و زیبایی طراحی صحنه و دکور غافل شد که بسیار چشم‌نواز است و به ایجاد احساس همذات‌پنداری مخاطب کمک کرده. مخاطب دوست دارد دغدغه‌اش، حرف‌های دلش و مشکلات ریزودرشتی که گریبانش را گرفته است دیده شود و از دیده‌شدن هم فراتر رود و هنرمند را در صحنه ببیند که دارد حرف دلش را می‌گوید و نقش خودش را بازی می‌کند. آنجاست که حین اجرا ناگهان از حالت سکوت و تمرکز خارج می‌شود و شروع به کف‌زدن می‌کند. در واقع خودش هم با بازیگر همذات‌پنداری می‌کند و رابطه تماشاگر و هنرمند یک رابطه دوطرفه می‌شود. اگر مخاطب عادت به تئاتردیدن کند آیا ذائقه و سلیقه‌اش عوض نمی‌شود و سبک تغذیه روحش را رو به بهبود تغییر نمي‌دهد؟ فکر کنم، اما من دلم نمی‌خواهد به این موضوع فکر کنم. من دوست دارم به سلیقه مردم احترام بگذارم برای آنچه هستند. من فکر نمی‌کنم سلیقه‌شان را در تئاتر تغییر می‌دهم یا آن را بالا می‌برم. اگر این‌طور است، خدا را شکر ولی من به این دلیل تئاتر بازی نمی‌کنم. دلیلش خودم هستم. اینکه خودم در تئاتر بتوانم رشد کنم، انسان بهتری شوم و درواقع هنر برای من فرصتی است که از تنهایی درآیم و با انسان‌ها ارتباط برقرار کنم؛ آن‌ اندازه که خودم هستم، اینکه این کار باعث رشد مردم شده یا نه؛ واقعا نمی‌دانم چون چندین هزار سال است که بشر فکر کرده کاری می‌کند که همه چیز بهتر شود؛ اینکه به نتیجه دلخواه و مطلوب رسیده یا نه نمی‌دانم. امسال شما تئاتری را به صحنه نبردید. چرا؟ من دو سال پیش که نمایش چمدان را روی صحنه بردم تا حالا از خودم دل‌چرکینم. چون آن را خیلی ساده گرفتم. فکر کردم 20 سال پیش در آمریکا روی صحنه رفت و موفق شد؛ این بار هم به نتیجه دلخواهم خواهم رسید اما اشتباه فکر کردم. می‌بینم نعیمی بر‌ای اجرای هر صحنه، خودش را به آب و آتش می‌زند تا نتیجه مطلوب را بگیرد. شاید علتش به خاطر تنبلی یا سن و سال یا بازی در پروژه‌ای تلویزیونی و سینمایی هم هست. به هر حال فکر می‌کنم از لحاط کسب درآمد آنجا بهتر و بیشتر می‌توانم پول درآورم و خرج زندگی‌ام را بدهم. البته امروز به نظر من در تئاتر بیشتر می‌شود پول درآورد. بله درست می‌گویید. گران‌ترین بلیت براي تئاتر موزیکال بینوایان بود با 185 هزار تومان که مورد اعتراض خیلی‌ها واقع شد و من فکر می‌کنم دلیلش حسادت است که نباید باشد. تنوع و تعدد در تئاتر اگر باشد، مخاطب که با سلیقه‌های مختلف وجود دارد امکان و فرصت حضور خواهد داشت. شاید همه بینوایان را نمی‌پسندند اما نوع دیگرش را چرا و برعکس. نباید با این جریان جنگید؛ باید اجازه کار در سبک و سیاق و ژانرهای مختلف را به سازنده داد تا مخاطب هم امکان انتخاب داشته باشد. ممکن است در ابتدا این کمیت با کیفیت همراه نباشد اما به مرور کیفیت هم بالا خواهد رفت. تئاتر سقراط دیالوگ‌محور است؛ ضمن اینکه سبک خود نعیمی است؛ بنا بر شخصیت فیلسوفی سقراط پر از سؤال، پر از نکته و سرشار از جملات تفکربرانگیز! چالشی و بذل و طنز است که تماشای دوساعته را نه فقط خسته‌کننده نكرده بلکه جذاب‌تر هم کرده. تماشاگران از طیف‌های مختلف و سن‌های مختلف به تماشا آمده‌اند و گاه حین اجرا و بیان دیالوگ مخاطب شروع به تشویق‌كردن و دست‌زدن و خندیدن می‌کند. این یعنی همه عوامل تئاتر به کمک کارگردان راه ارتباط با مخاطب را بلدند. این یعنی تئاتر ما راه رشد را پیدا کرده و هنر تئاتر مختص روشنفکران نیست و تنها برای افرادی که می‌خواهند تنها سرگرم شوند هم نیست. در سقراط در بین مخاطبان تعادلی را شاهدیم که مرز روشنفکر و سرگرمی درست رعایت شده؟ نمایش سقراط عجیب و غریب است. بهترین کار حمیدرضا نعیمی است. و البته بهترین بازی شما؟ بله. من هرشب قبل از اینکه سر صحنه حاضر شوم از شدت ترس ناله می‌کنم، اما وقتی پا به صحنه می‌گذارم ترس جایش را به شور می‌دهد. با همه وجودم خودم را سقراط می‌دانم. در این پنج سال اجرا هر بار هرشب همه صحنه‌ها، بازی‌ها و شخصیت‌ها برایم تازگی و جذابیت دارد. نعیمی هم تمام وجودش را برای نگارش سقراط به کار برد. خوب تحقیق کرد. من که خودم تئاتری هستم و بازی می‌کنم، می‌فهمم این دیالوگ‌ها درست است یا نه؟ چه چيزي را کجا و کی باید باید بگوید؟ به قول شما تئاتر نعیمی پر از دیالوگ است و تماشاگر هم‌زمان که بازی و صحنه و... را می‌بیند باید خوب گوش دهد و ارتباط و دلیل کلام را هم متوجه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.