روايت ياسپرس از تراژدي
شكست كافي است
نادر شهريوري (صدقي)
اگرچه هملت ميگويد فرصتها از من شكوه ميكنند اما هملت نميتواند كاري كند كه فرصتها از وي شكوه نكنند. زندگياش معمايي لاينحل است: «اثبات امر اثباتناپذير، و پس از اثبات، كنش».1 اما اثبات امر اثباتناپذير ناممكن است زيرا يك روح* حقيقت را بر هملت فاش كرده است و شهادت روح نميتواند گواه قطعي براي اثبات جنايت انجامشده باشد. بنابراين تلاش هملت به خاطر عدم اثبات امر اثباتناپذير ناممكن ميشود. روايتي كه ياسپرس از تراژدي «هملت» ارائه ميدهد، روايتي است از هملت با گرايش شديد سقراطي كه درآن رفتار هملت به سقراط شبيه است. ياسپرس درباره سقراط ميگويد كه محتواي زندگياش گفتوگو بود و به همين دليل «وقت خود را در خيابانها و ميدانها و ورزشگاهها و مهمانيهاي آتن ميگذراند»2 و در همانجا با صنعتگران، پيشهوران، سياستمداران، زنان، هنرمندان و سوفيستها به بحث و گفتوگو ميپرداخت، سقراط در پس همه اين تلاشها به دنبال حقيقت بود. هملت هم رفتاري مشابه سقراط دارد. او نيز به دنبال حقيقت است و براي رسيدن به آن نه فقط در قصر السينور با پادشاه (عموي تازه بهتختنشسته) و ملكه (مادرش) و درباريان به بحث و گفتوگو ميپردازد كه حتي با مردماني عادي مانند بازيگران دورهگرد و مرد گوركن از دغدغههاي ذهنياش ميگويد. هملتي كه ياسپرس ارائه ميدهد، هملتي است كه كشف حقيقت در اولويت كارش قرار دارد، او نيز همچون سقراط هدفي ندارد جز «تكاپو براي حقيقت».3 برتري حقيقت بر تراژدي و برتري اخلاق بر زيبايي چرخشي مهم در تاريخ هنر و انديشه است كه عمدتا از زمان اوريپيد- يكي از بزرگترين تراژدينويسان- و سقراط شروع شد و تاكنون مسئله «حقيقت» موقعيت هژمونيك خود را حفظ كرده است و رابطه ادبيات با حقيقت كماكان موضوعي است كه دربارهاش بحث و گفتوگو ميشود. هنگامي كه ياسپرس از تراژدي ميگويد آن را ذيل حقيقت قرار ميدهد، او شأن حقيقت را بالاتر از تراژدي ميداند. به نظرش تراژدي مهم است چون ميتواند راهي براي رسيدن به حقيقت باشد. آنچه تراژدي را مستعد رسيدن به حقيقت ميكند «شكست» است. شكست هسته مهم تراژدي است، شكست به معناي واقعي در تراژدي رخ ميدهد. به نظر ياسپرس انسان تراژيك اگرچه انساني است كه اراده معطوف به حقيقت در وي بيحد و مرز است اما به خاطر موقعيت تراژيكش نميتواند نيكي و عدالت را كه ميتوان آنها را سويههاي حقيقت در نظر گرفت تحقق بخشد و بنابراين شكست ميخورد و از پا درميآيد و دقيقا در لحظه شكست حقيقت، آن حقيقت بيانتها و نامحدود به يكباره پديدار ميشود. در اينجا شكست ايده مركزي ياسپرس ميشود و آن را شرطي ضروري تلقي ميكند چون به حقيقت منتهي ميشود. با اين حال به نظرش هر شكستي، شكست نيست. تنها آن شكستي مهم است كه اصيل باشد و شكست اصيل آن وقت رخ ميدهد كه فرد تمامي امكانات خود را براي پرهيز از آن به كار انداخته باشد. به نظر ياسپرس اگر فرد به سوي شكست برود، شكست اصالتي ندارد به بياني ديگر ايده شكست نبايد آدمي را به ايده خواست شكست بكشاند. ياسپرس اديپ شهريار** را نمونهاي از ايده شكست و نه خواست شكست ميداند. به نظر ياسپرس اديپ شباهتي به هملت دارد، او نيز همچون هملت «انساني است كه ميخواهد بداند».4 اديپ همچون هملت بلندپايه و انديشهورز است و اراده معطوف به حقيقت در وي بيحد و مرز است اما سرنوشتش تراژيك است و به همين دليل ارزشمند. «اديپ هر آنچه در توانش است انجام ميدهد تا از ارتكاب كردارهاي پليدي كه پيشگو پيشبيني كرده: كشتن پدر و ازدواج با مادر، اجتناب كند. او از سرزمين كساني كه گمان ميكرد پدر و مادرش هستند دوري ميكند. سپس در سرزميني ديگر، ندانسته پدرش را ميكشد و با مادرش ازدواج ميكند.»5 همه اين اعمال را اديپ ندانسته، بيگناه و بدون خواست شكست انجام ميدهد اما شكست در هر حال رخ ميدهد چون تراژدي بدون شكست معنا ندارد. ياسپرس با تأمل در دو تراژدي اديپ و هملت آن دو قهرمان تراژيك را نه خواستاران شكست خويش بلكه دو قهرماني ميداند كه به رغم خواست خود شكست ميخورند و به همين دليل شكستشان اصالت دارد و انسان را به سوي آزادي يا به آن سوي «منِ تراژيك» ميكشاند. ياسپرس در جستوجوي چنين حقيقت و آزادي كه ميتوان آن را غيرتاريخي و اگزيستانسياليستي در نظر آورد قانوني را كشف ميكند تا به وساطت آن معنايي براي زندگي قائل شود. قانون ياسپرس براي زندگي شبيه به اين نمودار خطي است: حقيقت شكست تراژدي قبل از ياسپرس اما سقراط بود كه به دنبال معنايي براي زندگي بود: عقلانيكردن زندگي و كشف قانوني در آن همان چيزي بود كه سقراط زندگي و مرگ خويش را به پاي آن گذارد. جدلهاي سقراطي در اساس چيزي نبودند جز آن كه سقراط علتي براي زندگي پيدا كند و در پي آن خوشبيني را جايگزين سرشت تراژيك هستي كند. به اين معنا ميتوان سقراط را مؤسس پيشروي به سوي خوشبختي در نظر آورد، خوشبينياش به هستي تا بدان اندازه بود كه او آزادي خويش را به رغم آنكه تحققش در فرار از زندان ممكن بود نپذيرفت و با عقلانيت سقراطي و با استدلال قانونمدارانه به استقبال مرگ خويش شتافت. مرگ سقراط نه همچون مرگ اديپ و هملت مرگي تراژيك بلكه مرگي خودخواسته بود. در مرگهاي تراژيك مانند اديپ و هملت سرنوشت نقش اول را در تئاتر هستي ايفا ميكند. «سرنوشتام بانگ ميزند/ و هر رگ كوچك را در اين تن/ چونان رگ و پي شير نيميايي (هيولايي) پرتوان ميسازد»6 در حالي كه در مرگ غيرتراژيك نه هستي بلكه «فرد» بازيگر سرنوشت خويش است. «سقراط خود سبب مرگ خود شده، به بيان ديگر مرگ خود را خواسته است، بنابراين نبايد گفت آتن مرتكب قتل قضايي شد، بلكه بايد گفت سقراط محاكمه را وسيله خودكشي قرار داد».7 به نظر نيچه سقراط از آنرو نتوانست با سرشت تراژيك هستي كنار آيد كه نميخواست در جهاني كه آن را واحد ساختار عقلاني به حساب ميآورد، جايي براي بلاتكليفي، بيمعنايي، شور و هيجان و تنش، ابهام و سرنوشتهاي محتوم و گريزناپذير ببيند، سقراط نميخواست مغاكي كه انسان را به نيستي ميخواند بپذيرد، خوشبيني غيرتراژيك سقراط در اساس پناهگاهي بود تا «بار هستي» را تحمل كند. به ياسپرس بازگرديم، تصور عادلانه و عقلاني وي از هستي در اساس غيرتراژيك و تسليبخش است. ياسپرس به تسلي نياز داشت و آن را در سقراط و الهيات مسيحي جستجو ميكرد در صورتي كه جهان تراژيك، جهاني ناعادلانه، بيهدف و بدون غايت است كه در اساس تسليبخش نيست. جهان تراژيك ياسپرس را كه مستعد خوشبيني و حقيقت است قانع نميكند. به نظر ياسپرس تراژدي البته كافي نيست چون جايي براي حقيقت باقي نميگذارد اما تراژدي سودمند است چون آدمي ميتواند حقيقت را در شكست دريابد اگرچه پس از شكست ديگر «زمان خاموشي است.»8 پينوشتها: عقلانيكردن تراژدي كاري بود كه اوريپيد درصدد انجامش بود، اوريپيد تراژدينويس بزرگ همعصر سقراط و مورد علاقه وي بود. اوريپيد درصدد بود با خارج كردن عنصر قدرتمند ديونوزوسي تراژدي را به صورت ناب بر شالوده اخلاقي غير ديونوزوسي بنا نهد و به يك تعبير تراژدي را از محتواي حقيقياش دور كند. علاقه اوريپيد به مخاطب-تماشاگر- جنبه ديگري از كار وي بود و ميكوشيد نمايشهاي خود را با سليقه تماشاگران هماهنگ سازد، كاري كه استادان قبل از او همچون سوفوكل و آيسخولوس رغبتي به آن نداشتند چون دليلي نميديدند كه خود را با نيرويي كه قدرتش بر تعدادش استوار است هماهنگ سازند. *روح پدر هملت تنها بر او پديدار ميشود و كشتهشدن خود به دست برادرش را براي هملت بازگو ميكند. اكنون هملت از حقيقت همدستي عمو و مادرش در قتل پدر آگاه گشته و سراسر تراژدي بازنمايي شيوه رويارويي دروني و بيروني با اين حقيقت است (بهنقل از «تراژدي كافي نيست»). ** اديپ همچون هملت يك معما بود. 1، 3، 4، 5. «تراژدي كافي نيست»، كارل ياسپرس 2، 7. «سقراط»، كارل ياسپرس، ترجمه محمدحسن لطفي 6، 8. بهنقل از «هملت»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.