ايبسن و دسيسههاي كشفناشدنيِ سرمايهداري
تسويهحساب با بورژوازي
شیما بهرهمند
پرده بالا ميرود و جهاني صلب و سخت پديدار ميشود: اتاقها آكنده از مبل و كتابخانه و پيانو و كاناپه و نيمكت و بخارياند. آدمها آرام و بهدقت در حركتاند و آهسته با هم حرف ميزنند. صلب و سخت. ارزش كهن بورژوازي، تكيهگاهي در برابرِ فورتون يا تقدير كه بيثبات روي سكان و موجهايش، چشمبند زده و جامههايش در باد تكان ميخورند. به بانكهايي بنگريد كه در روزگار ايبسن ساخته شدهاند: ستونها، گلدانها، بالكنها، گويها، مجسمهها. سنگيني و ثقل. آنگاه كنشها يكي پس از ديگري رخ ميدهند. هيچ كسبوكاري معنا ندارد و بيخطر نيست؛ واژهاي نيست كه توخالي نباشد. مردم نگراناند. بيمارند. دارند ميميرند. اين نخستين بحران عمومي سرمايهداري در اروپاست: ركود بزرگِ 1873-1896 كه دوازده نمايشنامه ايبسن سال به سال آن را دنبال ميكنند. بحراني كه بهتعبيرِ فرانكو مورتي، پرده از قربانيانِ قرن بورژوازي برميدارد. كروگشتات در «عروسكخانه»، اكدالِ پير در «مرغابي وحشي»، بوركمان در «جان گابريل بوركمان» و ديگر شخصيتها در آثار ايبسن، همان «بازندگان» يا قربانيان هستند. شكست از نسلي به نسلِ ديگر سرايت كرده است و براي بازماندگان ايبسن هيچ رستگاري در كار نيست: «آنها قربانيان سرمايهدارياند، آري، اما قربانيان بورژوازي سرمايهداري، قربانياني كه از همان گِلي ساخته شدهاند كه استثماركنندگانشان.» از اينرو مسئله ايبسن در نظرِ مورتي، نَه تضاد ميان بورژواي صادق و بورژواي رياكار، بلكه «تضاد ميان شهروند خوب و سرمايهدار ورشكسته» است مانندِ آنچه در «دشمن مردم» رخ ميدهد. فرانكو مورتي در كتابِ درخور تأمل و پُرارجاعِ خود، «بورژوا در ميانهي تاريخ و ادبيات» با تبيين مفهومِ پردامنه «بورژوا» در گذار تاريخ فلسفه، به رابطه تنگاتنگِ آن با سرمايهداري ميپردازد و تفاوتهاي اين دو را نشاندار ميكند، و اينهمه بهميانجيِ «ادبيات» ممكن ميشود: بهميانجيِ داستان و سبك: «آري در داستانها و سبكها بود كه من بورژوا را يافتم.» بهتعبيري ديگر كارِ مورتي اينجا، «تجزيه بورژوا در منشور ادبيات» است. در كتاب، سيرِ تحول مفهوم «بورژوا» با نقلقولي از ماكس وبر آغاز ميشود كه در سال 1895 گفته بود «من عضوي از طبقه بورژوا هستم، خود را بورژوا احساس ميكنم و با آرمانها و ايدئالهاي آن بزرگ شدهام.» مورتي با ترديد ميپرسد كه امروزه چهكسي ميتواند از آرمانهاي بورژوازي سخن بگويد و اصلا، اين آرمانها چه هستند؟ مورتي مينويسد زيمل و وبر، زومبارت و شومپيتر، سرمايهداري و فرد بورژوا را -يكي از منظر اقتصاد و ديگري از منظر انسانشناسي- دو روي يك سكه ميپنداشتند. از نظرِ والرشتاين نيز هيچ تفسير تاريخي جدي در جهانِ مدرن نيست كه مفهوم بورژوا در آن غايب باشد. گرچه بهتعبير وبر پيدايش طبقه بورژوا ارتباطي تنگاتنگ با سرمايهداري دارد اما چنانچه هابزباوم در «عصر امپراتوري» مينويسد «بورژوازي بزرگ نتوانست خود را از زيردستاناش جدا كند» و بهباورِ پري اندرسون سرشتِ وجودي و نفوذپذيري بورژوازي موجب جدايي آن از اشرافِ پيش از آن و طبقه كارگر پس از آن شد. مرزهاي متخلخل و انسجام درونيِ سست، بورژوازي بهمثابه يك طبقه را بياعتبار كرد. مورتي با ارجاعات بسيار به متفكران خصوصياتِ بورژوا را بهلحاظ تاريخي فهرست ميكند تا بتواند جايگاهش را در ميان طبقات سياسي-اجتماعي معاصر بازشناسد: تا اواخر قرن هجدهم بورژوازي به «كسبه خردهپا خويشفرماي شهرنشين» شاملِ پيشهوران و سوداگران و ملاكان كوچك اطلاق ميشد. صد سال بعد، صورت ديگري پيدا كرد مانندِ «كارمندان ميانهحال و ردهپايينِ يقهسفيد و مستخدمان دولت». در قرن نوزدهم چهره درآميخته «بورژوازي زميندار و تحصيلكرده» سر بر آورد كه به مركز ثقل اين طبقه بدل شد. مورتي همينجا از بورژوازيِ مالك و بورژوازيِ فرهنگي سخن بهميان ميآورد و از دو نوعِ بورژوازي دیگر كه يكي قدرت اقتصادي داشت و ديگري خود را در قدرت سياسي معنا ميكرد و اين بحثِ تاريخي مفصلي است. اما نتايجي كه مورتي از اين بحثهاي درازدامن ميگيرد: بورژوازي نميخواهد با اين نام خوانده شود، بورژوا ميخواهد ناشناس بماند، پس برچسبِ «طبقه متوسط» را انتخاب ميكند. جان كلامِ مورتي اين است كه بورژوا در اين سير تحول به طبقه متوسط استحاله پيدا ميكند و ناپديد ميشود. خاستگاه تاريخي اين بحث را والرشتاين بهدست ميدهد: «بورژوا جايي در آن وسطها بهوجود آمد، چون نه دهقان يا سرف بود و نه از اشراف». گرچه از نظر مورتي متوسطبودن درست همانچيزي بود كه بورژوازي ميخواست بر آن فائق آيد. مورتي به ريشه كلماتِ «بورژوا» و «متوسط» در زبان انگليسي و فرانسه اشاره ميكند و چنین رأی میدهد: آغاز عصر صنعتي چنان بود كه بسياري از مردمان بر آن شدند تا جايي در آن وسطها براي خود دستوپا كنند، مناطق صنعتي سختْ گرفتارِ دوگانه ثروتمند و فقير بود و رشد اقتصادي جامعه انگلستان را دوقطبي کرده بود، چنانكه «مانيفست كمونيسم» بهوضوح ميگويد «كل جامعه بايد به دو طبقه مالكان و كارگران فاقد مالكيت تقسيم شوند». از سر این اتفاق، روزبهروز ضرورتِ وساطت حادتر شد و بهنظر ميرسيد كه طبقه واسط همدلي بيشتري با كارگران فقير داشته باشد و درعينحال راهنمايي براي اين طبقه باشد و از اينرو در همان دورانِ سربرآوردنِ طبقه متوسط، بسياري بهتمجيد از آن برخاسته و كساني همچون «لرد بروم» در سخنراني خود از هوشمندي طبقات متوسط گفت و آنان را در مقامِ نقطه پيوند لايههاي بالا و پايينِ جامعه، صاحبانِ واقعي عقلانيت و سنجيدگي خواند. از اينجا مورتي به ايده اصلي خود ميرسد كه از نظر او مصداق عينيِ آن در ادبيات آثار ايبسن است: اگر اقتصاد نيازِ تاريخيِ گسترده به طبقه ميانه را بهوجود آورد، سياست تغيير تاكتيكي قاطعي به آن افزود. در بين سالهاي 1800 تا 1825 «طبقه متوسط» و «بورژوا» بسامد كمابيش يكساني داشتند اما بعد از لايحه اصلاحاتِ سال 1832 - وقتي رابطه ميان ساختار اجتماعي و نمايندگي سياسي به مركز حيات اجتماعي منتقل شد- بسامد كاربرد طبقه متوسط يكباره افزايش بسياري يافت. كاربردِ طبقه متوسط امكاني بود براي پسراندنِ بورژوا به گروهي كه بهخاطر وسطبودن تاحدي تابع و زيردست است و بههمين دليل نميتوان آن را مسئول وضع موجود دانست. مورتي كار را با بورژوازي آغاز ميكند كه هنوز به قدرت نرسيده، بعد ميرسد به دوران گسترش نفوذش و «بورژوازي بزرگ» و استيلايش بر جامعه، تا دوراني كه هژمونيِ اين طبقه دستوركار قرار ميگيرد و بهتعبير مورتي در همين لحظه بورژوازي ناگهان از خود احساس شرم ميكند: «بورژوازي درمييابد كه در اِعمال قدرت در حوزه اقتصادي بهتر عمل ميكند تا در تثبيت حضور سياسي و صورتبندي يك فرهنگ عمومي». در همان سالها ايبسن در آثارش به انتقاد از زندگي بورژوازي برخاسته است، تاحدي كه «هيچ نويسنده ديگري اينچنين مصمم به جهان بورژوايي نپرداخته» و از اينروست كه مورتي نمايشنامههاي ايبسن را «تسويهحساب بزرگ سده بورژوايي» ميخواند. «ستونهاي جامعه»ي ايبسن نخستین اثر از این مجموعه است، جدلِ رهبر یک اتحاديه كارگري با مدير يك كارگاه است بر سر اين موضوع كه امنيت مهمتر است يا سود. بهروايتِ مورتي، پس از اين نمايشنامه است كه تضاد بين كار و سرمايه از جهان ايبسن رخت برميبندد و ايبسن به «روحها» ميرسد و از اينجا به بعد بر تضاد درونيِ خودِ بورژوازي تمركز ميكند و آن را بهطور عمده در تضاد ميان اخلاق و قانون نشان ميدهد. «نشانههاي اخلاقي چيزي ميگويند و نشانههاي حقوقي چيزي ديگر.» ايبسن بر تناقض دروني اين طبقه دست ميگذارد، اينكه چگونه بورژوازي واقعگرا با فضليتهايي چون باور به عدالت و شجاعت و صداقت، توسط «دسيسههاي كشفناشدنيِ» سرمايهداري تباه ميشود و «شهروند خوب ياراي ايستادگي دربرابر ويرانگرِ خلاق را ندارد»، از تبعات اين ناتواني بود كه سرمايهداري پيروز، و بورژوا ناپديد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.