آیا به فلسفه مغز نیاز داریم؟
عبدالرحمن نجلرحیم. مغزپژوه
اگر کسی یادداشتهای مسلسل «مغز اجتماعی» سال گذشتهام را دنبال کرده باشد، شاید بارها به این پرسش رسیده باشد که آیا ما به فلسفه مغز نیاز داریم تا نقطه شروعی برای توسعه موضوعات مغزپژوهی به حیطه علوم انسانی همچون جامعهشناسی باشد؟ فلسفه درباره هستیشناسی و معرفتشناسی ذهن و در نهایت پیوند ذهن و مغز میگوید. در عوض بهندرت در آن از هستیشناسی و معرفتشناسی مغز سخنی به میان میآید. فلسفه بهطور ضمنی مغز را «ابژه نورونی» یا «ابژه مورد شناسایی» میداند، در حالی که ذهن را «سوژه ذهنی» یا «سوژه شناسا» در نظر میگیرد. مشکل در فلسفه از اینجا شروع میشود که ما به عنوان انسان میتوانیم مغز دیگران را به صورت ابژه مورد شناسایی به صورت ایزوله ببینیم، ولی مغز خود را همیشه به عنوان سوژه شناسا میشناسیم، زیرا مغز خود را میتوانیم با رجوع به ذهن خود شناسایی کنیم. از همینجاست که تناقض پیش میآید زیرا از نظر معرفتشناسی یک عضو بدن همچون مغز، درباره خودمان و دیگران ماهیتی متفاوت پیدا میکند. به همین علت است که در فلسفه «پارادوکس مغز» مطرح میشود. البته این شکاف هستیشناختی و معرفتی در فلسفه منعکس شده و پیوند بین مغز و ذهن را با مشکل روبهرو میکند. به عبارت دیگر، چون مغز در فلسفه از نظر هستیشناختی و معرفتشناختی موضوع مطالعه جدی قرار نگرفته، به صورت مسئلهای مغزی حلنشده درآمده است. جدایی معرفتشناختی و هستیشناختی مغز و ذهن موجب شده است مغز را به صورت مجزا و موقعیتگریز، یعنی منفک از بدن و محیط اعم از شرایط طبیعی، اجتماعی و فرهنگی در نظر بگیریم. ما نمیتوانیم بهطور مستقیم به مغز سرشتهشده با بدن و محیط معرفت پیدا کنیم و اغلب وقتی به مغز دیگران فکر میکنیم، آن را به صورت ایزوله و جداافتاده از بدن و محیط میبینيم و این هم به این دلیل است که ما از دریچه مغز یا ذهن آگاه خود فقط میتوانیم مغز را به صورت انتزاعی و ایزوله تجسم کنیم. به عبارت دیگر، مغز برای ما میتواند ابژه مورد شناسایی باشد و همیشه از ذهن شناسا فاصله بگیرد و شکاف خود را از نظر معرفتشناسی حفظ کند. علت مهم این پدیده این است که بخش بزرگ کارکرد مغز ما در سطح ناآگاه در غیبت آگاهی ما در جریان است. طبیعتا این همان بخشی از فعالیت مغزی ماست که بیشتر صرف درهمسرشتن مغز با بدن و محیط زندگی ما (اعم از طبیعی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی) میشود. بدیهی است این بخش از فعالیت مغزی ما بهطور مستقیم از دسترس معرفتی ما خارج و نیاز باشد که به این بخش از هستی خود که به کلیت فعالیت مغز ما در ارتباط با شرایط و موقعیت معنا میبخشد و ذهن ما را میسازد، فقط بهطور غیرمستقیم از طریق پژوهشهای بینارشتهای دسترسی پیدا کنیم. با یافتههای جدید در مغزپژوهی در حیطه پدیدارشناختی، دیگر نمیتوان مغز را مجزا از شرایط بدنی و محیطی به صورت ابژه نورونی مستقل در نظر گرفت. بلکه مغز بهطور غیرقابل مجزا و انفکاکناپذیری در بدن و محیط حک شده و بهطور دوجانبه در بدن و محیط (اعم از طبیعی، اجتماعی و فرهنگی) تنیده و سرشته شده و به عبارتی دیگر، ریشه دوانده است. بنابراین کارکرد مغز کاملا بسته به موقعیت بدنی و شرایط محیطی دارای معنا و عمل میشود. ولی دسترسی مستقیم معرفتی به این مهم در حال حاضر غیرممکن است. فقط از طریق پژوهش و دورزدن موانع طبیعی معرفتی در علم است که میتوانیم به اندام کامل ذهن با واسطه و غیرمستقیم نزدیک شویم. با وجود جدایی ظاهری بین مغز و ذهن، وجود مغز برای ذهن ضروری است. یعنی بدون مغز، ذهنی وجود ندارد. از طرف دیگر، انسان به علت محدودیت معرفتی در سطح آگاهی، نمیتواند ذهن را در درون ماده مغزی تصور کند، چون به علت محدودیت معرفت آگاهانه همیشه مغز را به صورت ایزوله و جداافتاده میشناسد. به همین علت نورتوف، استاد دانشگاه هاروارد، به این موضوع بااهمیت اشاره دارد و امیدوار است با رویکردی نوین به ذهن از طریق مطالعه سرشتگی مغز با بدن و محیط زندگی، شکاف هستیشناختی و معرفتشناختی بین مغز و ذهن از میان برداشته و پارادوکس مغز حل شود. بدیهی است با گشایش موضوع فلسفه مغز، مطرحشدن مسئله مغز و نسبتدادن بیشتر مغز و ذهن به یکدیگر و روشنترشدن موضوع پیوند آنها، حیطه هستیشناسی و معرفتشناسی در فلسفه گسترش پیدا خواهد کرد و راه باز میشود تا خود و جهان خود را بهتر بشناسیم. مغزپژوهان نیز دریافتهاند با مطالعه مغز ایزوله و جداافتاده از بدن و محیط اجتماعی، هیچگاه نمیتوانند به رمز و راز کار ذهن از طریق کار مغز پی ببرند و هرچه بیشتر باید مغز را با در نظرگرفتن پیوند انفکاکناپذیر آن با بدن و محیط مطالعه کنند. از این طریق است که میتوان هستیشناسی و معرفتشناسی را از طریق زیستشناسی، در ابعادی تاریخی و عمیق در عرصه شناخت بدن و شرایط محیطی از نظر طبیعی، اجتماعی و فرهنگی گسترش داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.