ملاقات با زعيم حوزه نجف
حسين جلالي: حسن روحانی در اواسط دور دوم ریاستجمهوری خود برای اولینبار و به دعوت رئيسجمهور و نخستوزیر عراق به این کشور سفر کرده است؛ سفری سهروزه در آستانه پایان تعلیق عراق از تحریمهای آمریکا علیه ایران. مشخص است که روی این سفر حساب ویژهای باز شده و این نکته از رفتوآمدها و تماسهای مقامات دو کشور کاملا مشخص است. بهتعبیر حسین رویوران، اگر اهمیت و نتایج احتمالی این سفر در یک کفه ترازو قرار بگیرد، «دیدار با آیتالله سیستانی در کفه دیگر قرار دارد». اولین دیدار رئیسجمهوری ایران با این مرجع شیعیان در حالی در 40 سالگی انقلاب رخ میدهد که این عالم دینی چندوقتی هست که بهخاطر مشکلات مردم عراق از دیدار با مسئولان این کشور امتناع میکند. برای روشنترشدن اهمیت این دیدار به سراغ حسین رویوران، کارشناس عراق و غرب آسیا رفتیم. او به ما توضیح داد چرا نفس دیدار با زعیم حوزه نجف تعیینکننده است. این دیدار در آخرین روز سفر حسن روحانی به عراق، امروز، انجام میشود.
سفر آقاي روحاني رئيسجمهوري ايران به عراق در جريان است. به همين بهانه لطفا تصويري از وضعيت گروهبنديها و نهادهاي قدرت در عراق به ما بدهيد؟ صورتبندي مناسبات قدرت در اين کشور در حال حاضر که دولت جديد روي کار آمده، چگونه است؟
بعد از سقوط صدام در عراق، بنا بود يک نوع مشارکت همگاني در قدرت وجود داشته باشد. به همين دليل از آن زمان يعني سال 2003 تا الان (2019) همواره ائتلاف شيعي، کردي و سني مهمترين ويژگي کابينههاي مختلف عراق بوده است. در عراق شيعيان در اکثريت هستند و بيش از 50 درصد پارلمان و دولت را در اختيار داشته و سنيها نزديک به 20 درصد، کردها نيز نزديک به 17 درصد از قدرت را بهگونهاي در اختيار داشتهاند.
ايران از همان دوران سعي کرد در گام اول يک ارتباط ويژه و خاص با شيعيان عراق تعريف کند، در مرحله بعد با کردها و در مرحله بعد با سنيها. ارتباطي که ايران با شيعيان داشته و دارد، موفق بود. هرچند تهران موفق نشد با تمام احزاب و تشکلهاي شيعه ارتباط برقرار کند. اما بهطور کلي ميتوان گفت در عراق ممکن است گروهی شيعي باشد که با ايران اختلاف داشته باشد، اما گروهي که ضد ايران باشد، نداريم.
در مورد کردها، رفتار کجدارومريزي دنبال شد. سياستهاي ايران بر دو اصل مبتني است؛ تماميت ارضي و حفظ امنيت ملي. گاهي بعضي از رفتارهاي احزاب کردي، تماميت ارضي يا امنيت ملي ايران را تهديد ميکرد؛ مثل رفراندوم براي استقلال کردستان عراق. به همين دليل موضع رسمي دولت، مخالفت بود. بنابراين با کردها علاوه بر همپيماني، اختلاف هم وجود داشت. اين ويژگي در همه اين 15 سال وجود داشت. اما در عين حال ارتباط ايران با کردها بسيار مهم بود؛ زماني که داعش به سمت اربيل حرکت کرد، آقاي مسعود بارزاني در تلويزيون اعلام کرد که ما از آمريکا کمک خواستيم و نکرد، از ترکيه کمک خواستيم و نکرد، اما به ايران که اعلام کرديم، روز بعد نيروهاي ايراني در غرب اربيل با داعش جنگيدند و آنها را از منطقه دور کردند. اين نشان ميدهد امنيت منطقه اقليم کردستان
براي ايران مهم است.
در مورد گروه بعدي عراق يعني سنيها هم بايد بگويم که هرچند ايران موفق شد براي ارتباط با سنيها هم روزنههايي باز کند، اما بهطور کلي ارتباط با سنيهاي عراق همچنان چالشي است و به يک ارتباط خوب و نهادينه تبديل نشد. دليلش هم اين است که ارتباط با سنيها درگير رقابتهاي منطقهاي است. عربستان سعودي به بسياري از اين گروهها و احزاب کمک و سعي ميکند آنها را در مقابل جمهوري اسلامي ايران قرار دهد. اين تقريبا نقشه نيروهاي موجود در سطوح رسمي است.
ما داريم درباره يک کشور توسعهنيافته صحبت ميکنيم و حتما شيعيان و کردها و سنيها نيز منشعب هستند و از درون درگير رقابت و نزاع. کما اينکه در برههاي نزاع درونکردي در عراق به خونريزي منتهي شد. براي فهم بهتر، لطفا گروهبنديها و شکافهاي اصلي درون اين سه دسته را توضيح دهيد.
ما نبايد فراموش کنيم رژيمي که قبلا در عراق حاکم بود، حزب بعث بود که هيچگونه تشکلي غير از خودش را قبول نداشت. به همين خاطر ما نميتوانيم از احزاب ديرينه، منظم و سابقهدار صحبت کنيم. بنابراين با سقوط رژيم بعثي، مجموعهاي از احزاب شکل گرفت. حالا برخي از احزاب سابقه بيشتري داشتند؛ مثلا حزب الدعوه اسلامي، يا احزاب کردي چون حزب دموکرات اقليم کردستان
و حزب اتحاديه ميهني.
آنچه الان تحت عنوان حزب مطرح ميشود همه احزاب شخصي هستند. مثلا حزب مقتدي صدر، حزب آيتالله محمدصادق صدر است. حزب الدعوه اسلامي، حزب شهيد محمدباقر صدر است. يعني به عبارتي بيوت شخصيتها و مراجع، تبديل به يک جريان و حزب شده. اينها با هم رقابت و اختلاف نظر هم دارند. مثلا صدريها تعاريفي دارند با عنوان حوزه ساکت و حوزه ناطق و خودشان را يک جريان سياسي-ديني حوزه ناطق و بقيه را حوزه ساکت يا صامت مینامند.
اين دستهبندي آنها در مورد آقاي سيستاني هم وجود دارد؟
بله همه را در اين دسته تفسير ميکنند. اين نگاه، نگاه شخصي يک مرجع بود (محمدباقر صدر) الان يک جريان دارد از آن مرجع تبعيت ميکند. بنابراين اختلاف بين احزاب شيعه بهطور جدي وجود دارد، اما هيچگاه تبديل به يک تعارض خونين نشده است. اين نکته مهمي است؛ به دليل هوشياري مرجعيت.
زمانيکه آقاي مقتدي ريسک کرد و با آمريکاييها درگير شد، در نجف محاصره شد. آنزمان تقريبا پنج، شش کيلومتر از شهر، از جمله مرقد مشرف اميرالمومنين(ع)، در محاصره کامل آمريکاييها قرار گرفت. اما آقاي سيستاني با فتوايي که داد صدريها را نجات داد. او گفت وظيفه شيعيان رفتن به نجف و زيارت مرقد اميرالمؤمنين است. هيچ مناسبتي براي زيارت وجود نداشت و اين يک عمل سياسي بود. مردم که به نجف رفتند، آمريکاييها عقبنشيني کردند. ببينيد اين نوع رفتارها، شدت تعارضات را کم کرده است؛ به همين دليل در حوزه شيعي درگيري وجود ندارد، اما مثلا در حوزه کردي از سال 1991 رقابت بين حزب دموکرات و اتحاديه ادامه دارد و تا همين الان هم هست؛ به عبارتي سليمانيه تا بعد از دوکان، دست اتحاديه ميهني است و از آنجا دست حزب دموکرات است. ظاهرا يک حکومت اقليم کردستان وجود دارد اما اين حکومت يک شرکت سهامي است. نيروهاي نظامي، امنيتي، اداري و... در اين منطقه براي يکي از اين دو حزب است و اصل بر تقسيم حزبي است نه شايستهسالاري. از آن زمان تا حالا هم درگيريهاي متعددي بين اين دو اتفاق افتاده است.
شيعيان چه ساختاري دارند؟ آيا تمام شيعيان گرايشهاي مذهبي دارند يا شيعياني هم هستند که گرايشهاي ملي و سياسي داشته باشند؟ در اين ميان آقاي سيستاني کجاي سپهر سياسي عراق ايستادهاند؟
60 درصد از جمعيت عراق شيعه هستند. طبق اسناد، در دوره حاکميت حزب بعث (1968 تا 2003)، شيعيان بيش از سه ميليون شهيد دادند. طبيعي است که شيعه به دنبال نهادينهکردن ساختاري بود که اکثريت و شيعه همواره در رأس آن ساختار قرار بگيرد.
به همين دليل در متن قانون اساسي عراق به اصرار شيعيان آمده که بالاترين مقام، يعني نخستوزير که رئيس قوه مجريه است، بايد در اختيار شيعيان باشد. در عراق مردم متدين هستند. جريان غالب اينطور است؛ شاخص آن هم اين است که وقتي آيتالله سيستاني فتوا دادند، دو ميليون نفر داوطلب آمدند. اين نشان ميدهد که مردم تا چه حد از مرجعيت تبعيت ميکند. باوجود تمام خستگيها و کشتهها و...، دو ميليون نفر داوطلب شدند. اين نشاندهنده شدت وجود جريان ديني در عراق است. بعد از سقوط صدام، عربها به عراق پشت کردند. نه تنها پشت کردند که عليه آن توطئه کردند. ميلياردها دلار دادند که اين ساختار را از بين ببرند. عملا اين موضوع، جريان عربي [پانعربيسم] را در عراق تضعيف کرد؛ بهطوريکه اين جريان ديگر جايي در نقشه سياسي جامعه شيعه عراق ندارد. اساسا تکيهگاه شيعه از 2003 تاکنون، بيشتر ايران است تا عربها. ايران هم همواره در کنار آنها بوده و اين را ثابت کرد. بهویژه در جنگ با داعش، ايران به سرعت به کمک عراق رفت. دهها هواپيما سلاح مورد نياز را جابهجا کرد تا خطر از بغداد دور شد. هفت هزار سعودي تا الان در عراق عمليات انتحاري انجام دادهاند. اين
اطلاعاتي است که آقاي حيدرالعبادي در تلويزيون اعلام کرد. در همه اين عملياتها مردم و شيعيان کشته شدهاند؛ بنابراین در بين جامعه شيعه يک نوع توافق و اراده سياسي در حفظ حاکميت شيعه و دوري از هرگونه اختلاف در اين زمينه وجود دارد. در اين بين جايگاه آقاي سيستاني کجاست؟ ما در ايران، طبق قانون اساسي از ولايت فقيه صحبت ميکنيم که در ساختار رسمي تعريف شده است، اما در عراق ولايت فقيه وجود ندارد اما نظارت فقيه وجود دارد؛ يعني بهعبارتي آقاي سيستاني خارج از حاکميت است. مرجعيت در قانون اساسي عراق چگونه تعريف شده است؟ در قانون اساسي بر نقش مرجعيت و ضرورت احترام به مراجع تأکيد شده است. آقاي سيستاني اگرچه در عراق خارج از حاکميت تعريف ميشود، اما نقش بسيار مهمي دارد؛ به عبارتي بر دولت نظارت ميکند. پيش از اين ميديديم که مقامات دولتي به خدمت ايشان ميرسيدند، اما از يک زماني به بعد، به دليل نارضايتي ايشان ديدار با آنها را تحريم کردند. نوع رابطه بين مرجعيت و دولت، تعامل نظارتي است. مرجعيت خود را نماد مردم ميداند و زمانيکه ناراضي هستند، مرجعيت موضع ميگيرد؛ بنابراین جايگاه مرجعيت،
ممتاز است، هرچند خارج ساختار تعريف ميشود. به جز آقاي سيستاني، الان در عراق مراجع ديگري نيز چنين نقشي دارند؟ هيچکدام از مراجع ديگر نقش آقاي سيستاني را ندارند و هيچيک از آنها، خارج از تصميمات ايشان عمل نميکنند. بههرحال زعيم حوزه نجف آقاي سيستاني هستند. سازوکار نقشآفرين آقاي سيستاني بر ساختار قدرت عراق دقيقا چطور است؟ مرجعيت در عراق، پايگاه اجتماعي گستردهاي دارد و بهخاطرداشتن اين پايگاه امر ايشان مطاع است؛ بهعبارتي اگر فردا بگويد نخستوزير بايد کنار برود، حضور مردم در صحنه بهقدري خواهد بود که دولت نميتواند ادامه دهد. به همين دليل مهمترين ابزار آقاي سيستاني مردم هستند. دولتها جايگاه ايشان را ميدانند بنابراين سعي ميکنند خود را با ايشان وفق دهند. ما ميدانيم تاکنون هيچکدام از رؤساي جمهور ايران به ديدار آقاي سيستاني نرفتهاند؛ گويا آقاي احمدينژاد درخواست داده بودند که رد شد. امروز اولين ديدار رئيسجمهوري با آقاي سيستاني انجام ميشود. آيا بايد اين ديدار را تشريفاتي بدانيم يا ميتواند حاوي پيامهاي مهمي باشد؟ تصور ميکنم ديدار آقاي روحاني با
آيتاللهالعظمي سيستاني اهميت زيادي دارد؛ به دليل اينکه ما در شرايط خاصي هستيم. در تحريم قرار داريم و آمريکا سعي ميکند بازار عراق را که تنفسگاه و سوپاپ اطمينان اقتصاد ماست، بگيرد. قطعا مرجعيت در نجف نميتواند خودش را بيتفاوت به ايران و جمهوري اسلامي ببيند. دولت عراق براي حفظ اين موضع مرجعيت، اعلام کرده من اجازه نميدهم از عراق عليه هيچ کشور همسايهاي استفاده شود. اساسا عراق در سياست همپيماني عليه ایران قرار نخواهد گرفت. اين موضع مورد احترام ايران است. ايران ميگويد شما از سياست و تصميم خود دفاع کنيد؛ يعني به عبارت ديگر اجازه ندهيد آمريکا به شما ديکته کند؛ اما آمريکا اين تصميم عراق را قبول ندارد. آمريکا عراق را تحت فشار قرار ميدهد که بايد ايران را تحريم کند و آنچه تا به الان به او داده، يک استمهال است که تا کمي ديگر تمام ميشود. بنابراین عراق بين دو تصميم قرار دارد؛ يا بايد ديکته آمريکا را بپذيرد و رابطهاش را با ايران تيره کند، يا بايد از تصميم خودش دفاع کند و در ميان بايستد. نقش مرجعيت در اين نوع تصميمگيريها بسيار تعيينکننده است. بههرحال کشوري دارد عليه يک کشور اسلامي زورگويي ميکند و اعلان
جنگ اقتصادي داده است، مرجعيت تحت هيچ شرايطي نميتواند با اين نوع رفتارها همراهي کند؛ به همين دليل اين ديدار اهميت زيادي دارد. اگر کل سفر آقاي روحاني به عراق را به لحاظ ارزشگذاري در يک کفه بگذاريد، ديدار با آيتاللهالعظمي سيستاني در کفه ديگر قرار دارد. همچنين معتقدم اين ديدار ثمرات بسیاری در حفظ سياست عراق در راستای استقلال اين کشور خواهد داشت. بر اساس توضيحات شما، آيا ميتوان اينطور جمعبندي کرد که نفس پذيرش اين ملاقات، نوعي حمايت از ايران است و صرف همين ديدار باعث ميشود فشار بيشتري بر دولت عراق وارد شود و اراده محکمتري در بغداد شکل بگيرد که در شرايط تحريمي فعلي در کنار ايران قرار بگيرد؟ بله درست است. در زماني که آقاي سيستاني در پذيرش هرگونه مسئول عراقي خودداري ميکند (البته در حال حاضر)، پذيرش يک مسئول خارجي (رئيسجمهوری ايران) اتفاقا پيام بسيار صريح و شفافي دارد؛ آقاي سيستاني به هيچ احدي اجازه نميدهد سياستهاي خصمانهای عليه ايران بگيرد. اين نکته بسيار مهمي است. هفت ميليون توريست مذهبي بين ايران و عراق نشان ميدهد نوع رابطه ايران و عراق معمولي نيست؛ بلکه رابطهاي است که از پايين
به بالا پيريزي شده است؛ تداخل اجتماعي، فرهنگي، مذهبي، اقتصادي، سياسي و امنيتي وجود دارد. اين رابطه چندوجهي بين دو کشور خاص است. رابطه اين دو کشور ميتواند موضوع پژوهشهاي بسيار موردي باشد. دو کشوري که در دهه ۸۰ ميلادي در مقابل یکديگر قرار گرفتند و طولانيترين جنگ قرن بيستم را پشت سر گذاشتند، الان به جايي رسيدهاند که همکاري و تعامل بينشان در کل منطقه بينظير است. اين دستاوردي است که دو ملت موفق شدند خلق کنند و حفظ اين دستاورد قطعا به نفع دو کشور خواهد بود. خيلي از کشورها تلاش کردهاند اين پيوستگي را در جايي دچار شکنندگي کنند. اين اراده سياسي و اجتماعي بايد ادامه پيدا کند تا تأثيرگذاريهاي بيروني به آن آسيب نزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.