باید گذشته را جبران کنیم
حجتالاسلام علی یونسی، نماینده ویژه رئیسجمهوری در امور اقوام و اقلیتهای دینی، علاوه بر مسئولیتهایی که در دو دولت اصلاحات و همچنین حسن روحانی داشته و دارد، بر مسائل فقهی و علوم قرآنی نیز مسلط است. او در این گفتوگو با نگاهی ریزبینانه به مسائل اقوام و مذاهب به نظریه «همشناسی» پرداخته و آن را برگرفته از قرآن و صددرصد بومی و دینی میداند. یونسی همچنین در این مصاحبه «تنوع» و «تکثر» را از نظر قرآنی «مزیت»، «فرصت» و «استعداد» توصیف میکند و درباره برخی واژگان مانند «اکثریت» و «اقلیت» توضیح میدهد.
نظریه «همشناسی» چیست و مبنای آن از منظر قرآن چگونه است؟ ما درخصوص همزیستي اقوام و مذاهب و بهطورکلی تنوع و تکثر موجود در هر جا، نظريهاي ارائه کردهايم. اين نظريه «همشناسي» نام دارد؛ به معناي بهرسميتشناختن تنوع و تکثر. نظريه مزبور که از قرآن اتخاذ شده، صد درصد بومي و ديني است و به هيچ دانشمندي تعلق ندارد. معتقديم که قرآن، اين نظريه را براي حل تضادهاي جوامع مطرح کرده است. اين تنوع و تکثر که از نظر قرآن، هم لازم است و هم نوعي فرصت؛ در هر جامعهاي بهگونهاي خودنمايي ميکند و هيچ جامعهاي، عاري از تنوع نيست. تکثر و تفاوت، لازمه خلقت است. خداوند در آفرينش، تکرار ندارد و هر چه آفريده، بينظير است. فلاسفه هم قاعدهاي دارند؛ ميفرمايند: «لا کرهٍ في وجوه». هرکدام از مخلوقات، بهتنهايي، موجود مستقلي هستند که قبل از آن، شبيهش نبوده و بعدازآن هم نخواهند بود. قرآن بهشدت بر ضرورت تکثر و تنوع تأکيد دارد و آن را نشانه قدرت خداوند و لازمه خلقت ميداند. اين تنوع و تکثر در همه ابعاد و جهات انساني وجود دارد؛ از مسائل فيزيکي گرفته تا حوزههاي اجتماعي، اعتقادي و مذهبي. به اعتقاد قرآن اين تنوع و گوناگوني، مشيت و اراده خداست. تنوع در زبان، مذهب، اقوام، اديان و... مکرر بهعنوان نشانه توحيد و آيات الهي در قرآن مورداشاره قرار گرفته است. خداوند ميفرمايد: «وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّة وَاحِدَة...»1، اگر خدا ميخواست يک امت واحده درست ميکرد، ولي خداوند اين کار را نکرد. «وَلَا يزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ»2، هميشه اين اختلاف وجود دارد؛ به تعبيري، آرمان يک دين و مذهب بودن همه آحاد بشر و تعلق آنها به يک قوم و زبان واحد، از سوي خداوند نفي ميشود و پروردگار متعال، چنين چيزي نخواسته است. نه اينکه امکانپذير نباشد، بلکه اين، جزء محسنات نيست. هرچه خداوند انجام ميدهد، از جمله تنوع در خلقت انسان و مسائل اجتماعي، فکري و قومي، بهترين است. با اين مقدمه کوتاه، ميتوان گفت که اين اختلاف، هم لازمه آفرينش است و هم اراده خداوند. از طرفي، از بين بردن آن، نه امکان دارد و نه به مصلحت است؛ يعني اينکه همه مردم به يک مذهب وارد شوند، شدني نبوده و برخلاف مصلحت خداوند است؛ حتي با ظهور امام زمان(عج) نيز اين اتفاق نميافتد. قرآن بهعنوان يک قاعده ميگويد: «لا إِکْراهَ فِي الدِّينِ...»3. اين آيه، خبر از يک سنت الهي ميدهد؛ يعني مشيت، اراده و قانون خدا اين است که هيچ عقيدهاي را با زور نميتوان بر کسي تحميل کرد. ايمان، يک مسئله قلبي است و تسليمشدن، عملي فيزيکي. قرآن هم به اين مسئله اشاره دارد و ميفرمايد: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا...»4، اعراب ميگويند ايمان آورديم اما قرآن ميگويد چنين ادعاي بزرگي نداشته باشيد و «...قُولُوا أَسْلَمْنَا...»5، بگوييد ما مسلمان شدهايم؛ و به اين ترتيب، قرآن اين مسئله مهم را در همان ابتدا حل ميکند. جامعه کوچک مدينه، پيش از هجرت پيامبر(ص) و ورود اسلام، با طيف متنوعي از تنوع و گوناگوني مواجه بود و اختلافات قومي زيادي در اين شهر وجود داشت. نزاعهاي تاريخي دو قبيله «اوس» و «خزرج»، مصداق بارز اين امر است. پيروان اديان (مسيحيان و يهوديان) و افراد مدعي حکومت نيز بخش ديگري از اين اختلافات بودند. وقتي اسلام به اين شهر وارد شد، پديدهاي جديد بود، بنابراین نهتنها احتمال از ميان رفتن اختلافات نبود بلکه چهبسا ممکن بود اختلافات تازهاي هم اضافه شود، چنانچه همين اتفاق رخ داد. با اينکه همه با پيامبر(ص) بيعت کردند اما ريشههاي اختلاف همچنان وجود داشت؛ اختلافي که عمدتا در عدم شناخت طرف مقابل، به رسميتشناختن تنوع و تکثر و پذيرش يک قوم، عقيده و مذهب، ريشه داشت. اين اختلافات بعد از مدتي، نمايان شد، به گونهاي که نگراني پيامبر اکرم(ص) را بابت بروز جنگ داخلي برانگيخت. بههرروي، هسته مرکزي اسلام در مدينه شکل گرفته بود و اهالي آن شهر، همه تسليم شده بودند اما دشمنيها همچنان وجود داشت و اختلافات که پيشتر جنبه قومي داشتند، ممکن بود رنگ مذهبي نيز پيدا کنند. پيامبر(ص) براي حل اين مسئله، اقدامات عملي انجام دادند که به «عقد اخوت» معروف است. اين سازمان، رفتار و اخلاق جديد، بسيار مؤثر واقع شد و پيغمبر(ص) اين اختلافات را مهار کرد. يکي از آيات سوره مبارکه «ممتحنه»، دقيقا نازل بر همين موقعيت است که «نظريه همشناسي» نيز از همين آيه اتخاذ شده است. قرآنکريم ميفرمايد: «يا أَيهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوبا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»6. اينجا مخاطب، نه مسلمانها هستند و نه مؤمنين، بلکه مردماند. واژه «ناس»، شامل همه ميشود؛ يعني قرآن، اساس وحدت و انسجام را روي انسانيت و کرامت انساني قرار داده است. بدين معنا که اگر ارزشهاي ذاتي انسان را مبناي وحدت و انسجام قرار دهيم، ميتواند پايههاي انسجام ديني و مذهبي را محکم کند، اما چنانچه شالوده را بر دين يا مذهب بنيان نهيم، اختلافات هم زيادتر ميشود؛ همان چيزي که اکنون شاهد هستيم. در تعبير قرآن، منشأ وحدت انسان، دو چيز است؛ يکي خالق او و ديگري پدر و مادرش يعني منشأ خانوادگي و ارزشها، مشترک است. همچنين در جاهاي ديگر توضيح ميدهد که تنوع و تکثر موجود، امري است ضروري و چنانچه شما از اين تنوع و تکثر احساس خطر ميکنيد، به دليل عدم «تَعارف»(شناخت) است. اگر تعارف داشته باشيد و يکديگر را به رسميت بشناسيد، احساس ميکنيد که همه با هم دوست هستيد. شرک، افراد را در مقابل هم قرار داده، باعث فروپاشي جامعه ميشود و در مقابل، وحدت در آفرينش و يگانگي خداوند، مردم را به اتحاد دعوت ميکند. اسلام با شرک مبارزه و مردم را به وحدت و يگانگي دعوت ميکند. پيغمبر(ص)، اهل کتاب مدينه را به اسلام دعوت نکرد، بلکه آنها را به «قُلْ يا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى کَلَمَةٍ سَوَاء...»7 فراخواند؛ بياييم در همان مشترکات خود (خداوند) با هم همکاري کنيم؛ يعني هرکس، خدا را به وحدانيت قبول دارد (اعم از مسيحي، زرتشتي، يهودي يا صابئي)، ميتواند در کنار اسلام قرار گيرد و میتوان آنها را به يک همزيستي مسالمتآميز ديني دعوت کرد. اسلام با شرک متمرکز در مکه که همه را در مقابل هم قرار ميداد، به مبارزه پرداخت. پيغمبر(ص) با مشرکيني که سر جنگ داشتند مقابله ميکرد، با ديگر مشرکان، سر جنگ نداشت؛ يعني حتي مشرکي که صلحجو بود، اسلام با او رفتاري مصالحتجويانه پيش گرفت. پيغمبر(ص) با تعداد زيادي از طوايف مشرک شبهجزيره، قرارداد صلح امضا کرد ولي در مقابل مشرکين متجاوزي که ايشان را از مکه بيرون کردند، ايستاد. بنابراين، «تَعارف» (شناخت) نقش مهمي در وحدت و انسجام جامعه ايفا ميکند؛ چطور بايد به اين شناخت دست يافت و آن را تعميق و دروني كرد؟ رسالت اصلي اسلام -از منظر اجتماعي- دعوت مردم به انسجام، اخلاق و انسانيزندگيکردن است که همه اديان الهي در اين امر مشترکاند. اين آيه شريفه ميفرمايد: «ما شما را گوناگون آفريديم و هيچکس بر ديگري ترجيح ندارد، الا با يک ارزش انساني». در ارزشهاي انساني، مسابقه کنيد، هر کس در اين مسابقه، برنده شود، برتر است. تنها، کسي که وارد مسابقه نشده، عقب مانده و هر کس در اين مسابقه شرکت کند، درنهايت برنده است. همه دوندهها در يک مسير مشخص و با يک هدف معين (خدا) و در عين حال، در يک جهت حرکت ميکنند و هيچکدام ضد ديگري نيستند. هر کس تلاش ميکند جلو بيفتد نه اينکه مانع ديگري شود. به عبارتي قرآن، از همه پيروان اديان براي شرکت در اين مسابقه دو به سمت خدا دعوت ميکند. هيچکس حق ندارد مانع ديگري شود و در غير اين صورت، اسلام با مانعتراشان، مبارزه ميکند؛ «... فَاسْتَبِقُوا الْخَيرَاتِ... »8، در اين مسابقه کار خير، سعي کنيد از يکديگر پيشي بگيريد. البته «... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ...»9 بهترينهاي شما، کساني هستند که مدارج عالي انساني، اخلاقي و ديني را طي کردند که «عندالله» است. کمالي که هر کس در مسابقه، دريافت ميکند به خاطر رقابت طرف مقابل است. بنابراين، همه در تکامل جامعه اسلامي، سهيم هستند و يکايک افراد، مرهون اين مسابقه دستهجمعياند، بيآنکه هيچکدام، مانع ديگري باشند. خداوند در اين آيه ميفرمايد: «... إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ و َأُنْثَى وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوبا وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُو»10 ما در اينجا، «تعارف» را به معناي بهرسميتشناختن تکثر و تنوع انسانها گرفتهايم. اين تنوع و تکثر در دين، قوم، مذهب و عقيده، نمود مييابد؛ اينکه انسان را به عنوان خليفه و آيت خدا به رسميت بشناسيم. هر انساني، به تنهايي در درون خود، «خليفهالله» است. مظهر همه کمالات انساني در اين موجود وجود دارد، حتي اگر فرعون باشد. هيچ انساني به دليل اينکه انسان است، از اين کمالات بالقوه، محروم نشده. خداوند در درون هر انساني، اين استعداد را قرار داده تا آن را به منصه ظهور برساند. ما به جاي نزاع و محرومكردن ديگران، بايد يکديگر را به رسميت شناخته و از هم کمک بگيريم. در جامعهاي که همه در حال مسابقه براي رسيدن به بهترين هستند، به جاي اينکه در مقابل هم قرار بگيريم، در کنار هم حرکت کنيم؛ اين ايدهاي است که آيه مذکور به ما ميدهد و تمام دعواهاي قومي، مذهبي و ديني را حل ميکند. قضاوت درخصوص برحق، خوب يا بد بودن افراد، عندالله است. بدي آن است که ما با يکديگر نزاع کنيم. نفس دعوا، تقابل و دشمني با هر کسي، بد است، چراکه مانع کمال و مسابقه است. به جاي اينکه استعدادهاي الهي و کمالات خدايي را به ظهور برساند، آنها را نابود ميکند. اگر چنين حالتي (بهرسميتشناختن يکديگر) در يک محيط کوچک صورت پذيرد، امنيت برقرار ميشود و هر جا امنيت برقرار شود، خداوند پرستش شده و جايگاه انسان نيز ديده ميشود؛ « فَلْيعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ»11 ميفرمايد: خداي خانه کعبه را بپرستيد که شما را از گرسنگي و ترس در امان نگاه ميدارد. اين يعني به جاي نزاع، با يکديگر زندگي کنيم؛ منظور از همزيستي هم اين نيست که ديگران بايد مثل ما باشند، بلکه مراد، پذيرش يکديگر است؛ اينکه، هر کس را در محيط خود بپذيريم. قرآن از اين مقوله با عنوان «جدال احسن» تعبير کرده که مراد از آن مباحثه و گفتوگوي علما، بزرگان و فرهيختگان با يکديگر است. خداوند ميفرمايد: «الَّذِينَ يسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ...»12؛ يعني به جاي اسلحه و زور، کلام و منطق را به کار بگيريم و قضاوت را به وجدان بسپاريم. هر چه وجدان انسان پسنديد، ملاک قرار دهيم. خداوند نميگويد: «حرف من» را تبعيت ميکنند، بلکه تأکيد ميفرمايد: «هر چيزي که خودشان پسنديدند». يعني خداوند به انساني که آفريده، حق اختيار و آزادي داده و بر همين اساس، انسان در پذيرش حق، آزاد است. اين امر در پرتوي جدال احسن اتفاق ميافتد، نه جدال غيراحسن. مراد از جدال غيراحسن، همان نزاعها و لجبازيهاي ماست که جنبه قهرآميزش در جنگها ظهور ميکند. مظهر بارز جدال غيراحسن، جنگهاي ديني است که در پرونده تمام اديان و مذاهب دنيا، بدون استثنا وجود دارد. جنگهاي صليبي هزارساله مسيحيان با مسلمانان يا جنگهاي فرقهاي مسلمين با يکديگر، خشونت کنوني بوداييان در قبال مسلمانان، از آن جمله است. قرآن، ريشه تمام اين نزاعها را در اين ميداند که ما نميخواهيم يکديگر را به رسميت بشناسيم، ميگوييم: من حقم و تو، باطل. ميخواهيم حق و باطل را با زور تحميل کنيم نه با منطق. قرآن، ميزان حق و باطل را با منطق بيان ميکند، اما تاريخ بشري با زور، حق و باطل را پيش برده، نه منطق و هنوز هم زندگي بشر به همين صورت اداره ميشود. بنابراين، گفتوگوي منطقي و جدال احسن در جامعهاي متکثر، نقش مهمي در شناخت از يکديگر (تعارف) داشته و جامعه را به سمت وحدت و انسجام رهنمون ميكند. با توجه به فرمايشات حضرتعالي، ميتوان به تنوع و تکثر از منظر يک «فرصت» نگريست؟ بله؛ اين نيز بخشي از نتايج نظريه «همشناسي» است. ما در ايران، هم از نظر قومي، متکثر و متنوع هستيم و هم از منظر ديني، مذهبي و فِرَق تنوع داريم. اين شرايط تقريبا در همه دنيا مشابه بوده و جوامع مختلف با اين مسئله تکثر و گوناگوني مواجه هستند؛ اما نکته درخور تأمل آن است که از نظر قرآن اين «مشکل» نيست؛ يعني از نظر قرآن «مشکل تنوع و تکثر» تعبيري غلط است. اين ما هستيم که آن را يک مشکل، تهديد و خطرناک ميبينيم و از منظر قرآن، تمام اين تنوع و تکثر نوعي «مزيت»، «فرصت» و «استعداد»هاي مختلف است که بايد از آنها بهره گرفت. به اين موضوع در آموزههاي قرآن و روايات اسلامي با تعابير گوناگون اشاره شده است. يکي از تعابير قرآن از اين تنوع با عنوان «معادن» است؛ از هر معدن، مادهاي استخراج ميشود که بخشي از نيازمنديهاي جامعه را رفع ميکند. به عقيده قرآن، انسانها هم به همين صورت هستند. بنابراين از نظر قرآن، تفاوت در رنگ، زبان، قوم و دين نه يک «خطر»، بلکه «فرصت»ي سودمند است. تنوع و تکثر، تکامل ميآورد؛ چراکه رقابتزاست. برخي براي واژه «اقليت» بار منفي متصور بوده و معتقدند اطلاق اين واژه به شماري از افراد، القاکننده احساس تبعيض است. شما در اين زمينه از تعبير «تبعيض مثبت» استفاده کردهايد؛ قدري دراينباره توضيح دهيد؟ تعبير يا اصطلاح «اقليت» هم در قانون اساسي ما ذکر شده و هم در علوم انساني، ازجمله جامعهشناسي به آن اشاره شده است. همچنين يکي از رايجترين و پرکاربردترين اصطلاحات در دنياي سياست است. هيچکدام از واژههاي «اکثريت» و «اقليت» در جاي خود بار منفي ندارد. اکثريت و اقليت، در حقيقت نوعي تقسيمبندي براي حل حقوقي مشکلات موجود است؛ منتها از آنجا که بروز تعصبات مذهبي در جامعه، تنوع ديني را منفي جلوه داد، واژه «اقليت» نيز حساسيتبرانگيز شد. در حوزه سياست، وقتي دو حزب با يکديگر رقابت ميکنند، يکي رأي کمتري ميآورد و ديگري بيشتر. رأينياوردن به معناي بدشدن نيست، بلکه بايد براي حل مسئله حقوقي-سياسي مجلس يا رياستجمهوري، به اين فرمول تن دهند. بهاينترتيب ميتوان گفت بحث اقليت و اکثريت در تمام عرصههاي سياسي و اجتماعي مطرح است و هيچ بار مثبت يا منفيای نیز ندارد؛ اما در حوزه ديني، کمي متفاوت است؛ مثلا اکثريت را پيروان يک دين دارند و جمعيتهاي کوچکتري از ديگر اديان و مذاهب هم وجود دارند، در اينجا آنچه به واژه اقليت بار منفي داده، تعصبات ديني -برآمده از جمعيتي اندک- است. اگر اين تعصبات ديني حذف شود، نه «اکثريت» به اکثريتبودن خود افتخار ميکند و نه «اقليت» از اقليتبودن خود احساس بدي دارد. ما در همه شهرهاي ايران بدون استثنا، جمعيتهاي کوچکي از پيروان اديان، اقوام و زبانهاي مختلف داشتهايم که به صورت کاملا مسالمتآميز کنار يکديگر زندگي کردهاند و هيچ مشکلي هم پيش نيامده است؛ اما هنگامي که پاي تعصبات ديني به ميان ميآيد، عدهای به «خوب» و شماري ديگر به «بد» تبديل ميشوند. مشکل ما همين مسئله است. وقتی جنبههاي منفي تعصبات به يک هنجار تبديل و در جامعه مطرح ميشود، آن را منشأ قضاوت قرار داده و ميگوييم: «اينها اقليتاند، پس بدند؛ آنها اکثريت هستند، پس خوباند». اين حالتي است که نبايد اتفاق بيفتد؛ اما متأسفانه رخ داده است. اين مسئله که در همهجاي دنيا هم وجود دارد، نوعي ميداندادن به گروهها و جريانهاي متعصب است. با اينکه در اقليت قرار دارند؛ اما خود را مبناي حق قرار داده، همه حقوق را از آنِ خود ميدانند و ديگران را باطل و محروم از حق به شمار ميآورند. اين محروميت از حق که بخشی از آن به ارزشگذاريهاي اجتماعي برميگردد، در نهايت باعث خطکشيهاي «خوب» و «بد» ميشود. قبل از اينکه درباره «تبعيض مثبت» توضيح دهم، بايد بگويم گاه حس بيعدالتي وجود دارد و زماني واقعا بيعدالتي در جوامع اقليت رخ ميدهد. اکثريت موظف به تأمين حقوق اقليت است؛ مثلا از نظر سياسي، اکثريت در مجلس موظف شده حقوق اقليت را تأمين کند. در جامعه، دولت اين وظيفه را بر عهده دارد و به اکثريت هم آموزش داده شده که حرمت اقليت را حفظ کنند تا تجاوزي به حقوق اقليت صورت نگيرد؛ اما ممکن است در مواردي به حقوق آنها تجاوز شود. در جامعه ما هر دو حالت یادشده وجود دارد؛ هم حس بيعدالتي و هم بيعدالتي عينيتيافته؛ جالب آنکه بيعدالتي را راحتتر ميتوان حل کرد؛ اما ازبينبردن حس بيعدالتي، بسيار دشوار است؛ بهطوريکه گاهي بيعدالتي را از بين ميبريم؛ اما حس بيعدالتي همچنان وجود دارد. در هر جامعهای اقليتهاي گوناگوني وجود دارد اعم از قومي، مذهبي، فرقهاي و حتي سياسي. وظيفه حکومت در قبال آنها دو چيز است: يکي، ترويج آموزههاي اخلاقي و نرمهاي اجتماعي و آموزش زيست مسالمتآميز در کنار يکديگر و ديگري، وضع قوانين عادلانه، بهصورتيکه همه در مسير قانون و هنجارهاي طبيعي حرکت کنند و به هرکس به اندازه استحقاقش، مزيت داده شود تا همه احساس کنند درباره آنها عادلانه عمل ميشود. در جامعه ما، هر دوي اين وظايف ضعيف است؛ يعني هم نسبت به اقليتها كمتوجهي شده، هم نوعي احساس بيعدالتي وجود دارد. به همين خاطر، معتقديم بايد «تبعيض مثبت» کرد؛ يعني بايد بيش از اندازه عادي درصدد جبران گذشتهها برآييم؛ مثلا 50 درصد جمعيت يک شهر، يک قوم است و 50 درصد آن قومي ديگر؛ اما تمام مزايا به يکي از اقوام تعلق دارد. ما بايد اين عدم تعادل را جبران کنيم؛ تبعيض مثبت به اين معناست. ما در کشور خود شاهد تنوع جريانهاي فرقهاي از غرب تا شرق هستيم؛ از کرمانشاه (مهد اهل حق) تا گناباد (کانون گناباديها). فرقههاي سنتي نظير شيخيه، گناباديه، ذهبيه، نعمتاللهيه، اهل حق و اسماعيليه، با آزادي کامل در حال فعاليت در اماکن خود مانند «جمخانهها» و «خانقاهها» هستند، اما اقطاب برخي از اين فرقهها مواضعي دارند که منشأ بروز اختلاف شده، شماري نيز مرتکب تخلفاتي شدهاند. اين رويکرد با تسهيلاتي که اين نهاد و ديگر ارگانهاي متولي نسبت به آنها اعمال ميکنند، منافاتي ندارد؟ در قبال اين آزادي عمل، چه توقعي بايد از جريانهاي فرقهاي داشته باشيم؟ بهتر است بگوييم آنها چه توقعي از ما دارند و ما چقدر به انتظاراتشان پوشش دادهايم. به اعتقاد من، برخي افراد فرقهگرا، فرقهها را تحريک کرده و به موضع ميکشانند. فرقههاي ايراني، بهخصوص فرق سنتي و عرفاني، به طور کامل، همکار دولت جمهوري اسلامي هستند، نه فقط با جمهوري اسلامي بلکه هر دولتي که سر کار باشد با آن همکاري ميکنند. هيچکدام از فرق درويشي، اهل حق، انواع فرق شيعه دوازدهامامي يا چندامامي و مواردي که شما اشاره کرديد، در شرايط عادي، معارض جمهوري اسلامي نيستند. متأسفانه، برخي افراد افراطي که در برخي دستگاهها نفوذ کردهاند، با ايجاد محدوديت يا انشعاب و اختلاف، آنها را در مقابل جمهوري اسلامي قرار ميدهند. به همين خاطر ميتوان گفت بسياري از موضعگيريهاي فرقهها، دستساز و مجعول است؛ يعني در شرايط طبيعي، اينچنين نيست. بايد با نظارت، کنترل و مديريت درست، آنها را از حالت افراطي خارج کرد. اگر جنبه تهديدکننده پيدا کردهاند، بايد اين حالت را منتفي کرد و آنها را به شرايط طبيعي بازگرداند تا با جمهوري اسلامي همکاري کنند. دشمنتراشي، دعوت افراد به گروههاي افراطي، شردرستکردن و سوقدادن گروهها به سمت اقدامات تروريستي، هنر نيست. هنر اين است که بتوانيم آنها را به زندگي طبيعي بازگردانيم. ما بايد به مثابه حاکميت عمل کنيم؛ يعني مصلحت مردم و امنيت را در نظر بگيريم، نه مصلحت يک فرقه. گاه برخي افراد به جاي يک فرقه عمل ميکنند، يعني ما را به جايي ميکشند که مثل يک فرقه رفتار کنيم نه مثل يک حکومت. وظيفه حکومت، تأمين امنيت جامعه است. سؤال بعدي درخصوص «قوانين ضدفرقهاي» است که در بسياري از کشورهاي جهان، از جمله فرانسه، آلمان، دانمارک، اسلواکي، اتريش و... مصوب و اجرائي ميشود. آنها نتايج مجموعه تحقيقات خود در اين زمينه را به پارلمان اروپا عرضه کردند، در اتحاديه اروپا نيز جزواتي تهيه و در نهايت، قوانيني در اين رابطه وضع شد؛ با توجه به اينکه در کشور ما چنين قوانيني وجود ندارد، ديدگاه حضرتعالي درباره کارکردها و جنبه بازدارندگي قوانين مزبور چيست؟ بيترديد، هيچ کشوري، فرقهگرايي-بهخصوص فرقههاي نوظهور- را تحمل نميکند، چنانچه ما هم نبايد تحمل کنيم. دعوت به فرقه و ايجاد اختلاف، امنيت ملي را از بين ميبرد. اين وظيفه حکومت است که اجازه ظهور فرقهاي جديد را ندهد تا فرقهگرايي در کشور رواج پيدا نکند. کشورهاي اروپايي -به عنوان مهد همه فرقهها- نيز اجازه فرقهگرايي نميدهند. منظور از فرقهگرايي، تبليغ، ترويج، دعوت به فرقهها و ايجاد اختلاف است؛ اينکه در مسجد و محراب، جزوه و کتاب پخش شود، گروهي اغفال شده، راهپيمايي و ديگر اقدامات تحريکآميز صورت گيرد و... که پذيرفتني نيست، اما اينکه يک فرقه در خانقاه، مسجد يا حسينيه، مراسم و آيين خويش را اجرا کند، فرقهگرايي محسوب نميشود. البته نبايد اجازه داد که فرقهها تعارض يا تحريکاتي-به هر شيوهاي- داشته باشند اما هر فرقهاي ميتواند در محيط خود، برنامه مذهبي خويش را اجرا کند، نهتنها نبايد با اين امر مخالف باشيم، بلکه بايد امنيتشان را هم تأمين کنيم. تنها در شرايطي که بکوشند با تبليغ، افراد را جذب کرده و به نوعي تحريک كنند، بايد در مقابلشان ايستاد. ترويج و تبليغ فرقهگرايي، قابل پذيرش نيست. درخصوص مذاهب نيز همينطور است؛ اينکه يک روحاني در مسجد عليه اهل سنت بدگويي کند، مقبوح است و بايد جلوي اين کار را گرفت. اگر هر کس در مسير خودش قرار دارد و آداب و رسومش را در محيط خود انجام دهد، هيچ مشکلي وجود ندارد اما اينکه اکثريت بخواهد اقليت را حذف يا جذب کند، يا اقليت دست به شيطنت بزند، مسئلهساز است و بايد جلوي آن را گرفت. با توجه به چهلمين سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي، نقش و جايگاه اقليتهاي ديني و مذهبي در تحقق اين هدف مقدس را چگونه ارزيابي ميکنيد؟ اين سؤال بسيار بجايي است که نياز به تشريح مناسب دارد. اقليتها در ايران، هم در طول انقلاب و هم در دوره جنگ تحميلي، عملکرد درخشاني داشتند. ميزان هماهنگي و همکاري آنها با نظام در مقايسه با هر جاي ديگر، بهترين است. صرفنظر از يکسري تبليغات و شيطنتهايي که اينسو و آنسو صورت ميگيرد، آنچه امروز در عمل ميبينيم، يک همکاري و هماهنگي منسجم ميان اکثريت و اقليت است و هيچ دشمنی میان مردم وجود ندارد؛ همه مسئولان از رهبری گرفته که بیش از هر مقامی بر وحدت و انسجام تأکید دارند تا رئیسجمهور که با شعار حقوق شهروندی آمد و در نهایت، مجلس شورای اسلامی که همه اقلیتهای دینی، مذهبی و قومی در آن مشارکت دارند، در خدمت مردم هستند. به عبارتی مجلس، نماد وحدت جامعه است. در این نهاد مهم، یهودی، مسیحی(ارمنی و آشوری)، اهل سنت و همه اقوام (اعم از ترک، كرد، لر، بلوچ، تركمن و...) در کنار یکدیگر کار میکنند. جمهوری اسلامی ایران، مدافع اصلی اقوام بوده و در ارائه خدمات برای آنها اولویت قائل است. همچنین برای دفاع از حقوقشان هزینه سنگینی را در خارج از کشور میپردازد. در خیلی موارد نیز دفاع لفظی است که دیگران به شکل دیگری از آن تعبیر میکنند. آنچه در انقلاب، جنگ تحمیلی و دیگر مسائل اتفاق افتاده، نمایانگر همکاری متقابل اکثریت با اقلیت است. بگذریم از تبلیغات دروغینی که برخی مغرضان راه انداختهاند ولی واقعیت، همین پرونده همکاری قابلقبول است. بااینحال ما اعتراف میکنیم که حس تبعیض و در مواردی تبعیض نیز وجود دارد اما سیاست جمهوری اسلامی بر رفع این تبعیضها متمرکز است. برای نمونه، اکنون تعداد دانشجویان استان سیستانوبلوچستان بهعنوان محرومترین استان کشور، بیش از میزان موجود تمام دانشجویان در دوره پهلوی است. در گذشته، ناچار بودیم برای تصدی پستهایی چون فرمانداری، استانداری و... از دیگر نقاط ایران به این منطقه، نیرو اعزام کنیم اما امروز، نیروهای تربیتشده بومی برای اداره این استان و حتی نقاط دیگر به قدر کافی وجود دارد. به اعتقاد من، انتقاد به جمهوری اسلامی درخصوص کمکاری در این زمینه، جفایی آشکار است. جمهوری اسلامی در این 40 سال، خدمات زیادی به اقلیتها ارائه کرده و اگر هم مسائلی وجود دارد، از اقدامات گروهها و اقلیتهای فرقهستیز و اقلیتستیز، نشئت گرفته و مشکل از نهادهای متولی نیست. درواقع، این تعصبات است که مشکل ایجاد میکند وگرنه، نه مردم با یکدیگر مشکلی دارند و نه دولت و نظام با آنها. در عین حال، با همین وضعیت موجود نیز در قیاس با کشورهای اطراف از جمله عراق، پاکستان و...، ما بهترین شرایط را داریم. درباره عملکرد و میزان موفقیت مجموعه دستیاری ویژه ریاستجمهوری توضیح دهید. گاه برخی اقلیتها از اقدامات این مجموعه گلهمند بودهاند، مثل مطلبی که در سالهای گذشته در «امرداد» نوشته شد یا نطق انتقادیای که نمایندگان در دوره قبلی در مجلس ایراد کردند. این مطلب، بحث مفصلی است و مجالی مجزا میطلبد. یکی از ابتکارات دولت یازدهم و دوازدهم آقای دکتر «روحانی»، ایجاد این نهاد با هدف دفاع از حقوق اقلیتها به صورت خاص است. اولا، شاید کسی غیر از ما حاضر نبود این مسئولیت را بپذیرد، چراکه همه میدانند این سمت تا چه حد ممکن است مشکل و مخاطرهآمیز باشد. من این مسئولیت را قبول کردم، چون این مشکل را از قبل و زمان تصدی وزارت اطلاعات، احساس کرده بودم. از طرفی، تحصیلات دانشگاهیام در همین جهت بود و همه مطالعات جانبی و تحقیقات خود را نیز به این سمت سوق دادم. به عبارت بهتر، بنده این ضرورت را آن موقع احساس کردم که پایداری وحدت ملی، مستلزم تقویت مبانی و مؤلفههای اساسی اجتماعی و ملی از یکسو و مقابله با عوامل تهدیدکننده وحدت اجتماعی، از سوی دیگر است. در ستاد انتخابات آقای دکتر روحانی هم مسئولیت صحبت با اقوام مختلف ایرانی را بر عهده گرفتم. البته آن زمان، مشکلات و موانعی وجود داشت اما چون از من شناخت مثبتی داشتند -کردها، بلوچها، اقلیتهای دینی و فرقهها- بلافاصله استقبال کردند. زمانی که مسئولیت وزارت اطلاعات را برعهده داشتم، بسیاری از مشکلات آنها را حل کردیم و این باور در آنها ایجاد شد که ما آنها را قبول داریم؛ این امر خیلی مهم است. پس از انتخابات نیز برخلاف پیشبینیها، آقای روحانی این مسئولیت را به بنده سپردند و فکر میکنم در وظیفهای که بر عهده دارم و کاری که باید انجام میدادم، موفق بودهام. برای بررسی این موفقیت، کافی است از نخبگان اقلیتها نظرسنجی داشته باشید، ممکن است انتقاداتی به نهادهای دیگر داشته باشند اما نسبت به این بخش و کارکرد آن نظر مثبتی دارند. در انتخابات دور دوم کاندیداتوری آقای روحانی نیز مسئله به بهترین شکل نمود یافت، بهطوریکه مردم کرد، بلوچ و پیروان اقوام و مذاهب، بیشترین رأی را به ایشان دادند. به تعبیری، پیروزی قاطع آقای روحانی، مرهون همین مسئله بود. من چهار سال با آنها در ارتباط بودم، سخنانشان و درددلهایشان را میشنیدم و از آنها نمایندگی میکردم. اگر به عملکرد این نهاد اعتقاد نداشتند، قطعا همراهی نمیکردند. بیش از هر چیز، ما سعی کردیم از نظر گفتمانی و نظری، کار کنیم و این گفتمان به نام «انسجام ملی»، زنده شده است. همه اقوام و اقلیتها از نظر حقوق شهروندی، مساویاند و هیچکس به خاطر انتساب به یک دین، قوم یا مذهب، نباید از هیچ حق اجتماعی، محروم باشد. ما این مقوله را در سطح گفتمانی ترویج کرده و بهتدریج در جامعه جا انداختیم که به نظر من، موفقیت بزرگی برای مردم ایران محسوب میشود. پیشتر، اصلا اینگونه بحثها مطرح نبود، اما اکنون جا افتاده، به گونهای که مخالفان دولت و گفتمان هم از همین گفتمان استفاده میکنند، حتی کسانی که قبلا نسبت به این مباحث، موضع انتقادی داشتند و میگفتند «حرفهای یونسی، اقوام را تحریک میکند، مطالباتشان را بالا میبرد، آنها را مدعی میکند و...»، امروز همان حرفهای ما را بیان میکنند و چهبسا پیشی هم گرفتهاند؛ هدف ما نیز همین بود. دولت نیز در حد توان خود کوشیده در این زمینه اقدام کند. برای اولینبار، آقای رئیسجمهور به همه سازمانهای دولتی دستور دادند در انتصابات، نسبت حضور اقلیتهای قومی و مذهبی رعایت شود. البته در برابر این مسئله، مقاومت زیادی وجود دارد، با این حال، دولت در سطح خود این کار را انجام داده و در خیلی موارد به آن عمل شده است. ما امیدواریم این راه ادامه پیدا کند تا هیچ فرد ایرانی به سبب پیروی از یک مذهب و دین یا انتساب به قومیتی خاص، احساس محرومیت و بیعدالتی نکند. همین رویکرد است که امنیت کشور را حفظ کرده و ما را از تجزیه، اختلاف، جنگ و سوق به سمت گروههای افراطی حفظ میکند. پینوشتها: 1. سوره هود، آیه118 / 2. سوره هود، آیه118 / 3. سوره بقره، آیه256 / 4. سوره حجرات، آیه14 / 5. سوره حجرات، آیه14 / 6. سوره حجرات، آیه13 / 7. سوره آلعمران، آیه64 / 8. سوره بقره، آیه148 / 9. سوره حجرات، آیه13 / 10. سوره حجرات، آیه13 / 11. سوره قریش، آیه 3و4 / 12. سوره زمر، آیه18. / 13. حکمت 163 نهجالبلاغه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.