درباره نمايش «موي سياه خرس وحشي»
به سوي يک پایان
محمدحسن خدايي
اينروزها تفکر و تأمل در باب «بهپايانرسيدن»، امري است فراگير. گويي در غياب کنشورزيهاي اميدبخش و وعده رستگاري، تنها ميتوان به انتظار يک پایان دهشتناک نشست. يک «آپوکاليپتيسيسم» که مانند راهحل نهايي، بشريت خسته از رقابت را نجات دهد. نمايش «موي سياه خرس زخمي» در حالوهواي همين «بهپايانرسيدن» است؛ روايتي از زوال و انحطاط خانداني پرقدرتوثروت. جابر رمضاني و پيام سعيدي، با نگاهي به نمايشنامه هملت، شخصيتي را خلق کردهاند که نام عجيبي دارد: «بود»؛ نامي که يکسره اتصال به گذشته دارد و گويا اشاره به زمان حالي است که در آن، توان کنشورزي از دست رفته و بازي تاجوتخت به امري کثيف مبدل شده. «بود» گرفتار همسر خيانتکار خويش «جيران» و برادر جاهطلبش، «دادا» است. شخصيتي مانند «بود» روزگاري صاحب امپراتوري ابرهاي سفيد و بارانزا بوده و اينروزها به خرسي زخمي تبديل شده که گرفتار دمانس و زوال عقلي است. «گذشته» از ياد ميرود و امکان فهم زمان حال، ناممکن ميشود. بنابراين جايگاه قدرت و دسترسي به مکنت، امري محال شده است. تلاش «بود» ذيل پرسش از «هويت» معنادار ميشود. براي او کيستي و چيستي، مهمترين پرسشها و يافتن پاسخ آن دشوارترين کارهاست. «موي سياه خرس زخمي» نمايشي در باب هويت، زوال و يک زمان آپوکالپتيک است. تلاش براي رؤيتپذيرکردن مناسبات قدرت و فرايندهاي تطميع و محدودیت. اما آيا استراتژي اجرائي، به درستي کار ميکند؟ آيا با اجرائي نابهنگام و راديکال طرف هستيم يا دستاوردها در مقابل ناکاميها، چندان قابل اعتنا نيست و بايد راهي ديگر پيموده شود؟ به نظر ميآيد جهاني که بازنمايي شده، فاقد جامعيت است. مناسبات اقتصادي، فرهنگي و سياسي چندان آشکار نميشود و فيالمثل در قياس با هملت که به ميانجي يک فرد امکان روايتمندي يک دوران ممکن شده، در اينجا بيشتر با سرگذشت يک فرد روبهرو هستيم. آنچنان از مردمان و مناسبات واقعي آنان با نظم مستقر خبري نيست. بنابراين از مصائب «بود» فراتر نميرويم و مدام بر زوال و فروپاشي او تأکيد ميشود. از منظر اقتصاد سياسي، مالکيت ابرهاي سفيد و بارانزا، ميتواند ميانجي اتصال با شيوه توليد مادي جامعه باشد. آشکارشدن مناسبات مادي حول اين مالکيت، تعينبخشي به مناسبات سياسي و مکانيسم قدرت است، اما جابر رمضاني و پيام سعيدي، از اين پتانسيل آشکارکنندگي چندان استفاده نکرده و به نمايشنامهاي رضايت دادهاند که غايتش روايت زوال يک فرد در يک خانواده است. «بود» واجد جايگاهي در مناسبات قدرت است که اگر آشکارتر ميشد ميتوانست به ميانجي آن، نوري بر دهليزهاي تاريک بيفکند و معاصر اينجا و اکنون ما شود. بههرحال شيوه اجرائي، نوع بازنمايي و صدالبته چگونگي روايت، بر اين نکته تأکيد ميکند که گروه اجرائي، چندان مايل به ساختن يک کليت انضمامي نيست که در آن ساحتهايي مانند اقتصاد، فرهنگ و سياست عينيت يابد. ساختن يک جهان خودآيين و واجد کليت انضمامي، مستلزم بهکاربستن انبوهي عناصر مختلف و متضاد است که توان نظري، تمرکز، تخيل و تحقيق زيادي ميطلبد؛ نکتهاي که با مناسبات مادي اين دوره و زمانه، امري است بسيار دشوار. صحنه چنان طراحي شده که به شکل استعاري مرزي ميان «خوردن» و «درگورخفتن» نباشد. در ميانه صحنه و آن اتاقک محصور، يک سازه فلزي قرار دارد که به تناوب، گاه ميز غذاخوري و گاه محل نگهداري جسد است. شخصيتي چون «بود» مالک ابرها و در نتيجه متصل به آسمان بود، اين روزها اما با فروپاشي ذهني او، فقط با کنشهايي مانند غذاخوردن، «موادزدن»، درگورخفتن، خيانتورزيدن و تصاحب قدرت مواجه هستيم. دو گورکن در حال حفر گور هستند تا آرامگاه اجسادي شود که بر اثر دسيسه، جان خود را از دست خواهند داد؛ فرجام مبتذل زندگي «بود». نمايش «موي سياه خرس وحشي» با رويکردي تجربي و نيمنگاهي به اجراهايي که مبتنيبر فضاسازي است، تلاش دارد روايتي انتقادي از مناسبت هولناک سياست باشد، اما همچنان در مواجهه با مکانيسم قدرت و فرايندهاي محدودیت، محافظهکارانه عمل ميکند. ديگر ميتوان با اطمينان به اين واقعيت تلخ اشاره کرد که سرمايهداري نئوليبرال، اسم رمز غارت، تطميع و سرکوب است. جابر رمضاني و پيام سعيدي موضع روشني در قبال سرمايهداري اتخاذ نميکنند. به نظر ميآيد آشکارشدن مواضع گروه اجرائي در رابطه با کاپيتاليسم، روايت آپوکاليپتيسيتي آنان را هم واجد مازادهايي رهاييبخش کند. بدون داشتن موضعي روشن و راديکال در رابطه با منطق فراگير سرمايهداري، اين «خرس زخمي» تنها ميتواند به مخدر پناه ببرد و به تماشاي زوال عقلي خويش بنشيند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.