درباره «چنین کنند جانوران» نوشته وایل کاپی
چنين كنند مترجمان
در سال جاری کتابی به زبان فارسی منتشر شد که ظاهرا طنز است؛ طنز درباره موضوعی که کمتر از آن طنز نوشتهاند: کتاب «چنین کنند جانوران» نوشته وایل کاپی، نویسنده و طنزنویس آمریکایی (1884ـ1949م.) با ترجمه محمود فرجامی و فرزانه احمدی. با توجه به سابقه مترجم، در نگاه اول بهنظر آدم میرسد که فرجامی بازهم به «بیشعوری» پرداخته و مراد او از «جانور» دستهای از انسانهایند که رفتارشان با آدمیت جور درنمیآید؛ ولی برخلاف حدس ما، آرتیست این کتاب واقعا همان جانوران اصطلاحیاند. «جانور» اگرچه میتواند بر آدمیزاد هم اطلاق شود، برای حیوانات بهکار میرود و در اصطلاح ما، اگر برای آدمی بهکار رود، بیشتر جنبه کنایی و طعن دارد. باری؛ گویا این کتاب حاصل تجارب ویل کاپی در زندگی با حیوانات است. او مدتهای زیادی را در کودکی و نوجوانی با حیوانات و در مزرعه و طبیعت سپری کرده و در دورههای بعد هم این رابطه را قطع نکرده و ازجمله، همواره مشتری باغوحش بوده است. میگویند کاپی آدمی اجتماعی نبوده و حتی تا آخر عمر ازدواج نکرده است. شاید این نکتههای نغز و طنز از حیوانات هم بههمین دلیل یعنی انزواطلبی بر او روشن شده. آنچه از کتاب که توجه حیواندوستان را به خود جلب میکند، حسی اخلاقی نسبت به حیوانات است که از کلیت کتاب به مشام میرسد. کتاب، حیوانات را معرفی کرده و نکتههایی علمی هم درباره آنها گفته ولی روشن است که مراد، تنها معرفی نبوده و این اطلاعات دمدستی درباره حیوانات چیزی نیست که کسی چون کاپی را وادار به نوشتن کند. او در این کتاب بیشتر با حیوانات شوخی کرده تا اینکه بخواهد آنها را معرفی کند؛ ولی شوخیهای او معنادار است. در کلیت و سیاق کتاب، با نقد رفتار و عمل انسان با حیوانات و برداشتها و تلقیهای انسانها از حیوانات روبهرو میشوید هرچند نمیتوان ادعا کرد که نویسنده میخواسته کتابی در اخلاق و حقوق حیوانات بنویسد. به این فقره بنگرید که تلقی و توقع ما آدمها از شیرها را به نقدی طنازانه کشیده: «وقتهایی که یک شیر از کشتهشدن بترسد و فرار کند پست و بزدل توصیفش میکنند. اصولا اخلاق بعضی از مردم اینطوری است که تا یک لقمه چپ حریف نشوند برایش احترام قائل نیستند. بعضی از مردم را نمیتوان راضی کرد دیگر؛ باید با سلاطین تنهایشان گذاشت». اوج نقدهای کاپی از انسان آخر کتاب آشکار میشود که صریحا انسان را یک جاندار یا حیوان مضر معرفی میکند: «[انسان مدرن] اوج هنرش این است که مقدمهای بهکار ببرد که صحت آن وابسته به نتیجه است. در عرصه عمل فعالیتهای مهم او بهترتیب عبارتند از قتل، دزدی، آدمربایی، رشوهخواری، پارتیبازی، آتشسوزی عمدی و ضربوشتم... در میان تمام پستانداران و پستاننداران تنها موجوداتی هستند که همزمان هم مدال لیاقت در جنگ و هم شاخه زیتون صلح را دوست دارند». ماجرای ترجمه این کتاب یا کتابها، داستان مفصلی دارد. فرجامی و همکارش گزیدهای از سهکتاب را ترجمه و در قالب یک کتاب عرضه کردهاند نه متن کامل یک کتاب را. نخستبار نجف دریابندری کتابی از ویل کاپی را در ایران ترجمه کرد که داستان آن ترجمه هم شبیه همین است چراکه او هم فقط گزیدهای از یک کتاب را ترجمه کرد و عنوانش را «چنین کنند بزرگان» نهاد که این عنوان الهامبخش مترجمان ترجمه حاضر برای نامگذاری کتابشان بوده است. همه آنچه در کتاب «چنین کنند جانوران» آمده، از کاپی نیست و برخی مطالب و عبارات بیشتر شبیه به نوشتههای محمود فرجامی است؛ همانگونه که همه آنچه در کتاب «چنین کنند آدمها» آمده از کاپی نیست و بسیار شبیه به نوشتههای جناب دریابندری است. مترجمان کتاب حاضر، همانگونه که خود در مقدمه گفتهاند، تصرفاتی در ترجمه داشتهاند و بدینسان، کتاب را بیشتر باید «گلچین، اقتباس، ترجمه و بازآفرینی» خواند تا فقط «ترجمه». اینهم مسئلهای است که چرا آثار کاپی را نمیتوان همانگونه و همان اندازه که خود نوشته، به فارسی ترجمه کرد یا دستکم تابهحال کسی چنین نکرده. بههر روی، «چنین کنند جانوران» را میتوان مانند نوعآوری در پرداخت به موضوع، رنگ اخلاقی و حیواندوستی و نقد رفتار و تلقی انسان از حیوان و طنز و نثر دلنشین ستود ولی خواننده نخواهد فهمید که کجای آن متعلق به کاپی است. برای ما آنچه بیشتر مهم است، این است که یک اثر مکتوب درباره حیوانات آن هم طنز به فرهنگ فارسی افزوده شده و میتواند بهصورت ضمنی در اصلاح و ارتقای نگاه مردم ما به حیوانات مؤثر باشد و شاید بابی را در این موضوع بگشاید. وانگهی، توضیحات مترجم در دیباچه میتواند مسئله اخلاقی و حرفهای تصرف آزاد در نوشتههای کاپی را تا حدودی حل کند. جالب اینکه آنچه فرجامی و همکارش نوشتهاند از خود کتاب کاپی بهروزتر و پرفایدهتر است. شاید قلم طنز فرجامی مردم را وادار کند تا کمی بیشتر درباره حیوانات بخوانند و بیندیشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.