بودن یا نبودن: آه ای من!
لیلا صادقی
«آه ای مامان» (1396)، مجموعهداستان اخیر احمد حسنزاده، نه بهخاطر پیوستگی داستانها به یکدیگر که پیش از این نیز چه در ایران و چه در غرب نمونههای بسیاری را به خود دیده بود، و نه بهخاطر نوع روایت و یا زبان، بلکه بهخاطر مجموعهای از ویژگیهایی که در کنار هم جهان این اثر را مطلوب و خواندنی جلوه میدهند، کتابی قابلتأمل بهشمار میآید. درواقع، از آنجایی که جهان هر متنی، یک رویداد زبانی است که در شکلگیری آن یک بافتار برای ترکیب متن، بافت و دستکم دو مشارک دخیل هستند، برای ورود به جهان این داستان نیز میبایست از بافتاری آغاز کرد که متن را در برگرفته است و سپس به متن و بافتی که آن را شکل میدهد، پرداخت و سرانجام دید که این مشخصهها چگونه در هارمونی با یکدیگر میتوانند قطعهای را بهنمایش درآورند. ازجمله عناصری که در بررسی بافتار حائز اهمیت هستند، پیرامتنهایی چون عنوان کتاب، عناوین داستانها و فصلبندیهایی است که در این اثر بهقصد ایجاد درونمایه مشترک و گرهزدن داستانها بهواسطه شخصیت محوری مامان مورد استفاده قرار میگیرند. برای تبیین چرایی عنوان کتاب، میتوان بر داستان دوم تأمل بیشتری داشت که بهدلیل دوران بارداری مادر و تحمل مادر در برابر «لگدزدنهای» نوزاد درون رحم، مادر آه میکشد: و این عبارت «آه ای مامان»، شبهجملهای است که دارای ابهامی در زاویه دید تلقی میشود بهگونهای که هم میتواند از جانب همایون به مادر پس از گرهگشایی داستانی و خیانت مادر به پدر بیان شود و هم میتواند از جانب مادر به همایونی که هنوز جنینی است در رحم او گفته شود، کودکی که مدام لگد میزند و مادر از درد به خود میپیچد (ر.ک. حسنزاده، 1396: 16): «اصلاً من چه کنم که مامان همهاش میگه: تو بلای جونم شدی. میگه، تو شکمش بودم و لگد میزدم. اصلاً من چطور میتونم برم تو شکم مامان. اما مامان میگه این کتاب که شماها توش میخوابین، شبا تو دستش بود و من لگد میزدم و اون هم اسم کتاب رو گذاشته رو من.» در نسبت عنوان کتاب و متن به تعبیر دوم (خطاب مادر به همایون) نوعی شمایلگونگی شکل میگیرد. شمایلگونگی به شباهت میان صورت و معنا گفته میشود. در این اثر، در صورتی که عنوان «آه ای مامان» در خطاب مادر به فرزند تلقی شود، روی جلد (و این عنوان همچون رحم)، متن را بهمانند جنینی درون خود میگیرد، با توجه به این موضوع که راوی متنها همایون است، برخلاف راوی عنوان که مادر است. بهنظر میرسد که مادر مسئله اصلی داستانها باشد و همایون همچنان درصدد پرکردن شکافی که از لحاظ فلسفی میان او و تن مادر ایجاد شده است. براساس نظر لکان، ابژه اولیه ازدسترفته (بدن مادر) در انسان، داستان زندگیِ او را شکل میدهد و او را وامیدارد تا در حرکت پایانناپذیر مجازی میل جایگزینهایی بجوید که در این اثر در مثلثِ «من، مادر، پدر» مدام جایگزینهایی برای مادر ایجاد میشوند، اما این شکاف میان خود و دیگری هرگز امکان پرشدن نمییابد یا بهعبارتی، عدم امکان حصول به آن چیزی که انسان فاقدش است. همایون تمام عمرش را صرف پرکردن این شکاف یا فقدان برای رسیدن به ثبات و یکپارچگی دوران جنینی میکند، اما درنهایت با شکست مواجه میشود، چراکه سرنوشت انسان اینچنین است. عنوانگذاریهای داستانی و ترتیب قرارگیری آنها نیز بهگونهای شمایلگونه نشاندهنده روند رشد روانی همایون در فاصلهگرفتن از مامان و تکامل هویتیاش در سه مرحله خیالی، نمادین و واقعی هستند. داستان اول، «مامانخانه»، امر خیالی و مرکزیت مامان در داستان را بازنمایی میکند. در داستان دوم، «هملت مامان»، راوی در تلاش برای فاصلهگرفتن از مامان و استقلال است که بازنمایی امر نمادین بهواسطه رابطه راوی با پدر و اجتماع رخ میدهد. اما بهدلیل فقدان پدر، این دوره در راوی بهدرستی شکل نمیگیرد و به روانضربهای (ترومایی) تبدیل میشود که در امر واقع تجلی مییابد: «من اصلاً دوست ندارم هملت مامان باشم... من هملت بابام» (همان: 21). در همین داستان است که راوی اشارههای کوچکی بر خیانت دارد: «عکس را عمو از مامان گرفته. بعداً فهمیدم» (همان: 23) که میتواند علت نفرت همایون/هملت از مادر تلقی شود. در داستان سوم، «شیارها»، مسئله رفتن (خودکشی یا ترککردن) به شیاری بدل میشود که بر پوست درخت کنده میشود و راوی در آشفتگی از رفتنها، بهواسطهی عنوان داستان یعنی «شیار»، روایت رشد روحی خود را بازگو میکند. در این داستان، جایگزینهای مختلفی برای مادر ایجاد میشود که همگی از بین میروند. داستان چهارم، «آمریکا»، روایت ترک موطن و جدایی است که بهجای استقلال، به اضطراب جدایی کودک از مادر میتواند اشاره کند. او همچنان در مرحله آغازین رشد باقی میماند که در داستان مرکزی «آه ای مامان» خود را بهخوبی در نامهای به برادر نشان میدهد. در داستان بعدی، «آه ای رفیق»، خیانت به رفیق در پی آشنایی «زیبا» روایت میشود. ساختار نحوی عنوان این داستان شبیه ساختار نحوی عنوان کتاب است، بهصورتی که صرفا واژه رفیق جایگزین واژه مامان شده است و این دلالت به ماندن در مرحله آینه و تقلید است. بهعبارتی، از آنجایی که همایون در امر خیالی و آینگی باقی میماند، ابتدا خود را شبیه به کیانوش میکند و سپس از رفتار عمو نسبت به پدر الگوبرداری میکند و به رفیق خود خیانت میکند. در عنوان داستان بعدی، «وقتی مامان تنهایم گذاشت، مرگ بابا را فراموش کرد و...»، تمام عناصر داستان، نام زنانی است که شبیه مادر هستند. به آشپزخانه گفته میشود مهتاج، به صندلی گفته میشود ناناز، به لیوان گفته میشود نوشین و به چاقو گفته میشود سمیرا و تمام این زنان در سیرت و صورت شبیه مامان هستند. بعد از شباهت تمام عناصر دنیای راوی به مامان، داستان «ژنرال» میآید. این داستان، حکایت سگی است که صاحب مردهاش را برای زندهماندن خودش میخورد. این چیدمان داستانی با چند قصهی نامربوط و درآخر قصهای به نام «لکه» به پایان میرسد. حرکت منطقی و چیدمان داستانی، همانگونه که بیان شد، با روند رشد هویتی و روانی راوی دارای شمایلگونگی است، بهطوری که چیدمان داستانها خود روایتی دیگر از زندگی راوی را حکایت میکند و بدینصورت داستانی لایهلایه و متکثر ایجاد میشود. همچنین از سوی دیگر، متن برای گسترش لایههای تفسیری خود در بینامتنیت با «هملت» قرار میگیرد و بیآنکه داستان کلاسیک هملت را به چالش بکشد، صرفا پیرنگ و شخصیتهای داستان را ازجمله هملت، پدر هملت، گرترود، کلادیوس و اوفلیا را بر شخصیتهای داستان خودش، همایون، پدر، مادر، عمو و معشوقههای فراوان نگاشت میکند، گرچه این شخصیتها بهروزرسانی میشوند و گرههای ارتباطی خود با هملت را در روساخت به رخ نمیکشند. در این مجموعه، همایون که نام دیگرش هملت بابا است، همچون هملت بهخاطر فقدان پدر، دچار تروما یا روانضربهای میشود که همهی زندگیاش را تحتالشعاع قرار میدهد. مسئلهی همایون برخلاف هملت که مرگ پدر بود، وابستگی به مادر و تلاش برای کندن از اوست. پدر در داستانهای مختلف این مجموعه شخصیتی متغیر دارد، اما مامان یک گرهی ارتباطی ثابت است که نسبتش با همایون را حفظ میکند و بهقولی، دست از سر همایون برنمیدارد. او مادر را در تمام لحظههای زندگیاش بر دوش میکشد و حتی تمام معشوقههایش را چه در نام و چه در رفتار و چهره شبیه مامان میبیند. همایون نیز همچون هملت تلاش میکند از مادر متنفر باشد. اما نمیتواند و مادر مدام با تمام دنیای اطراف همایون مزج میشود: «چشمهای لیلا خیلی شبیه به چشمهای مامان بود» (همان: 25) یا «حالا با سوگل زندگی میکردم. او هم میخواست برود. صبحها وقتی میرفتم، سوگل خواب بود. درست مثل وقتی مامان بود.» (همان). درنتیجه، فقدان پدر که منجر به تروما در همایون/هملت میشود، به نتیجهای متفاوت منجر میشود: کندهنشدن از مادر (عدم یکپارچگی روانی). رویهمرفته میتوان این اثر را در ژانر «رمان در داستان» قرار داد که عبارت است از مجموعه داستانهایی که بهواسطه برخی عناصر اشتراکساز ازجمله مکان، زمان، شخصیتها و غیره بههم پیوند میخورند و یکپارچگی روایی در کلیت اثر ایجاد میشود (صادقی،1392: 90). مهمترین ویژگی این ژانر، استقلال داستانها در عین پیوستگی آنها است، بهگونهای که خواننده میتواند داستانها را هم بهصورت تکداستان و هم در رابطه با دیگر داستانهای مجموعه بخواند. تاریخچه این نوع داستان، به دوبلینیهای جیمز جویس (1914) برمیگردد و بسته به شگردهای مختلفی که داستانهای یک مجموعه را بههم متصل میکند، زیر-ژانرهای متفاوتی میتوان برای آن قائل شد که عبارتند از «داستانهای چرخهای»، «داستانهای زنجیرهای»، «داستانهای خوشهای»، «داستانهای مرکب»، «داستانهای پیرامتنی»، «ابرداستان» و «داستان کلان». مجموعه داستان «آه ای مامان» جایی میان داستان کلان و داستان چرخهای قرار میگیرد اما متأسفانه درنهایت قواعدی را که خود برای تشکیل یک مجموعه بههم مرتبط بنا مینهد، زیر پا میگذارد. غالب داستانهای این مجموعه به دیگر داستانهای اثر بهواسطه کشمکشی که در اولین داستان ایجاد شده، متصل میشوند و گره اصلی داستان اول، «مامانخانه»، در داستان ششم، «وقتی مامان تنهایم گذاشت» گشوده میشود، بهصورتی که ساختاری تکمیلکننده در کل اثر بنا نهاده میشود. داستانهای این اثر دارای پیوند زمانی هستند بهشکلی که هر داستان دوره زمانی خاصی از زندگی همایون و کشمکش او با مسئله مامان و همانندسازی را نشان میدهند. در داستان «مامانخانه» و «هملت مامان»، همایون کودکی است که فقدان پدر در زندگیاش را در جهان کودکانه خود با ایجاد معادله «من، مامان و بابا» تعریف میکند و از خلال این مثلث، به روایت مثلثهای متفاوتی که میان شخصیتهای داستان وجود دارد، میپردازد. در داستان «شیارها»، دوران پس از ازدواج همایون و نسبت میان همایون، مامان و همسر (معشوقه) روایت میشود. در غالب داستانها، یک مثلث ارتباطی شکل میگیرد که مامان، همایون و بابا سه زاویه آن هستند که همایون، زاویه ثابت تمام مثلثها است، اما بابا عنصری غایب است که در بعضی داستانها مرده، در بعضی داستانها از مامان جدا شده و یا مامان او را ترک کرده و یا نقش او با سکوت پر شده. مامان زاویهی دیگر مثلث است که هر عنصری جای او مینشیند، شبیه او میشود. درواقع رابطه همایون و مامان در داستانها بخش ثابت معادله است و این بابا است که با غیاب خود در محور جانشینی، مانع رشد همایون میشود و امکان حضور عناصر دیگری چون عمو، رفیق و غیره را پدید میآورد که یکی فاعل و دیگری مفعول خیانت هستند. برخی از داستانها همچون «ژنرال» نیز که رابطهی فردی بهنام آزاد را با سگش بهتصویر میکشد، پیوندش را با نگاشت استعاری شخصیتهای این داستان با شخصیتهای داستانهای دیگر حفظ میکند. رابطه ژنرال و آزاد مانند رابطه همایون و مادر است که کودک در دوران جنینی از خون مادر در رحم تغذیه میکند و مادر به بخشی از وجود او و مسئله او تبدیل میشود. ژنرال پس از مرگ آزاد برای زندهماندن تکههای بدن آزاد را میخورد و آزاد را به بخشی از خود تبدیل میکند (مرحله آینگی)، اما دیگران بهدلیل فاصله با جهان ژنرال و عدم درک جهان او، فیالفور او را میکشند، همانگونه که همایون مادر را به بخشی از وجود خود تبدیل میکند و در کشمکش برای فاصلهگرفتن از مادر، به رفیقش کیانوش خیانت میکند و عنوان آن داستان میشود «آه ای رفیق». درواقع، همایون، کیانوش و زیبا یک مثلث دیگر را شکل میدهند که کیانوش بهجای پدر مورد خیانت واقع میشود و همایون سعی میکند خودش را شبیه به او کند تا بتواند در کنار زیبا باشد. متأسفانه چند داستان در این مجموعه هستند که زنجیره داستانی را پاره میکنند و بهدلیل قرارگرفتن این داستانها (نوک سبیل، پناهگاه و لکه) در این مجموعه میتوان گفت که لغزشی ژانری گریبان این مجموعه را میگیرد، چراکه مجموعه داستان قاعدهای را که خود برای خود وضع میکند، زیر پا میگذارد و سه تک داستان بیارتباط به گرههای داستانی از لحاظ درونمایه، شخصیتها و دورههای زمانی تعریفشده در مجموعهداستان قرار میگیرند که نه خود بهعنوان تکداستان چندان ستونهای مستحکمی دارند و نه داستانی تکمیلگر هستند که در راستای شکلگیری داستان کلان در مجموعه قرار داشته باشند، گرچه داستان «لکه» تنها بهواسطهی عنوان خود در شکلگیری روایتی از روند رشد روانی راوی شرکت دارد و متن این داستان، فاقد هرگونه گره روایی با مجموعه است. فهرست منابع: حسنزاده، احمد (1396). آه ای مامان. تهران: نشر نون. جعفری، محمدعلی و طاهائی، محمدابراهیم (1396). ژاک لاکان. نوشته: شون هومر. تهران: ققنوس. صادقی، لیلا (1392). «طرحوارههای متنی در ساخت شکل جدیدی از «رمان در داستان» با رویکرد شعرشناسی (تحلیل اثری از ابراهیم گلستان»، فصلنامه جستارهای ادبی، زمستان، شماره 183. صفحه 87-109.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.