|

محاکمه

مانی سپهری: آریل دورفمن، نویسنده شیلیایی، در نمایشنامه «مرگ و دوشیزه»، نمایشنامه‌ای که رومن پولانسکی فیلمی به همین نام بر اساس آن ساخت، داستان زنی از سرزمینی تحت حکومت دیکتاتوری را روایت می‌کند که پس از فروپاشی دیکتاتوری با پزشکی مواجه می‌شود که گویا پیش‌تر او را شکنجه کرده بوده است. زن اکنون که با شکنجه‌گرش مواجه شده تصمیم می‌گیرد او را به دام بیندازد و شخصا محاکمه‌اش کند و از او انتقام بگیرد. بعدها وقتی آگوستو پینوشه، دیکتاتور مخوفِ شیلی، به اتهام نسل‌کشی دستگیر و محاکمه می‌شود دورفمن به یاد آن محاکمه خیالی در نمایشنامه‌اش می‌افتد و در کتابی با عنوان «شکستن طلسم وحشت» که انگیزه نوشته‌شدنش دستگیری و محاکمه پینوشه است به آن نمایشنامه گریز می‌زند؛ «شکستن طلسم وحشت» آریل دروفمن با عنوان فرعی «محاکمه شگفت‌انگیز و پایان‌ناپذیر ژنرال آگوستو پینوشه» با ترجمه زهرا شمس در نشر کرگدن به چاپ رسیده است. دورفمن در این کتابِ جُستارگونه ضمن پرداختن به محاکمه پینوشه و روایت صحنه‌هایی هولناک از دوران زمامداری او، از نگاه موشکاف یک قصه‌نویس تصویری از پینوشه به دست می‌دهد که هم تصویر آشنای او را به‌عنوان یک دیکتاتور مخوف در بر دارد و هم تصویری فریبنده را که باعث شد کودتایش را بی‌سر‌و‌صدا و بی‌آنکه کسی به او ظنین شود پیش ببرد. این تصویرِ دوم، پینوشه‌ای را نشان می‌دهد که به گواه خاطرات و اسناد و نوشته‌های موجود مربوط به او، تا پیش از تدارک کودتایی که به سقوط دولت سالوادور آلنده انجامید چنان بی‌سرو‌صدا و بدون حاشیه بوده است که هیچ‌کس نمی‌توانسته پیش‌بینی کند روزی به چنان دیکتاتور مخوفی بدل شود. دورفمن در آغاز کتاب خود، در بخشی که عنوانِ «پیشکش» را بر پیشانی دارد، از انبوه ناپدیدشدگانی که بعد از کودتا و در سال‌های حکومت پینوشه بر شیلی بازداشت شدند و دیگر هیچ ردی از آن‌ها یافت نشد سخن می‌گوید و همچنین از تیرباران‌شده‌ها، تبعیدی‌ها، زندانی‌ها و شکنجه‌شده‌ها و همه کسانی که به نحوی از حکومت پینوشه آسیب دیده بودند. آن‌ها که نام‌شان روی لوح یادبودی در گورستان عمومی شیلی حک شده و آن‌ها که نام‌شان حک نشده است. او در پیشگفتار کتاب به بدل‌شدن استادیوم ورزشی شیلی به اردوگاه مرگ اشاره کرده است و بعد از آن، بخش اصلی کتاب با اشاره به دستگیری پینوشه در سال 1998 به اتهام نسل‌کشی آغاز می‌شود. دستگیری‌ای که به محاکمه او انجامید. دورفمن در لابه‌لای این محاکمه، پای محاکمه‌ای درونی و پنهان‌تر را وسط می‌کشد. محاکمه‌ای که چه‌بسا او و همه آن‌هایی که به‌عنوان شیلیایی تجربه‌ای مشترک با او داشته‌اند بارها در تخیل‌شان آن را ترتیب داده بوده‌اند. در روایت دورفمن با دو نوع ناپدیدشدن مواجهیم؛ یکی ناپدیدشدن فیزیکی آدم‌ها در دوران حکومت پینوشه و دیگری ناپدیدبودنِ ماهیت دیکتاتورِ شیلی از دیگران تا لحظه کودتا. به روایت دورفمن پینوشه نه فقط مخالفان خود را ناپدید می‌کرد بلکه پیش از آن چهره حقیقی خود را نیز پنهان نگه داشته بود، چنان‌که به گفته دروفمن هیچ قابل پیش‌بینی نبود چنین آدمی که آلنده او را به فرماندهی کل ارتش منصوب کرده بود علیه خود او کودتا کند. دورفمن روزی را به یاد می‌آورد که به‌عنوان مشاور غیررسمی رئیس دفتر آلنده صدای پینوشه را از پشت تلفن شنیده است. دورفمن خود را سرزنش می‌کند که چرا در آن لحظه پیش‌بینی نکرده که صاحب این صدا به زودی قرار است چه بر سرِ او و هم‌وطنانش بیاورد و چه کابوسی را رقم زند. او که از نویسندگان مهم ادبیات ترس و اختناق است در این اثر جُستارگونه و تحلیلی نیز جزئی‌نگری خاص یک داستان‌نویس را در پرداخت تصویر پینوشه و دوران حکومت او و مردمی که آن دوران را تجربه کردند به کار می‌بندد و به‌جای افتادن به دامِ سانتی‌مانتالیسم و ساده‌سازی وضعیتی هولناک، آن را با پیچیدگی‌هایش به تصویر می‌کشد. روایت سرکوب‌شدگان را نقل می‌کند و به این موضوع می‌پردازد که چطور برخی از آن‌ها تنها وقتی محاکمه پینوشه رقم خورد زبان باز کردند و خاطرات و تجربه‌های وحشتناک خود را از آن حکومت برای دیگران نقل کردند. دورفمن از شخصی سخن می‌گوید با نام مستعار رولاندو که ماجرای دستگیری و شکنجه خود را در شیلی و بعد از آن بیکاری و دردهای جسمی و روانی‌اش را برای همسر او نقل کرده است، در حالی که تا پیش از محاکمه پینوشه جرئت نداشته ماجرای خود را برای کسی بازگو کند. دورفمن می‌نویسد: «حالا ناگهان او می‌توانست از آنچه به سرش آمده بود حرف بزند. برای بیش از بیست سال، مانند میلیون‌ها شیلیایی دیگر، خودش را در پستوی عواطف مخفیانه‌اش زندانی کرده بود، قصه را فقط برای سایه درونی خودش زمزمه کرده بود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.