انتشار مجموعه «علم بر صحنه»
در خدمت و خيانت علم
پارسا شهري: نمايشنامه «فارم هال» اثر ديويد كسيدي، جلد نخست از مجموعه «علم بر صحنه» است كه با ترجمه شاپور اعتماد در نشر كرگدن منتشر شده است. چنانكه از عنوان فرعي نمايشنامه؛ «پروژه اتمي آلمان در جنگ جهاني دوم» برميآيد ماجرا نسبت سرراستي با فاكتهاي تاريخي در اين باب دارد. شاپور اعتماد كه علاوهبر ترجمه جلد نخست مجموعه اخير، دبيري آن را نيز بر عهده دارد در مقدمهاش بر كتاب مينويسد، يك سال پيش از عمليات اپسيلون، نويسنده نمايشنامه «فارم هال» (2015)، ديويد كسيدي، در مقام مورخ علم زندگينامه ورنر هايزنبرگ را با عنوان «عدم قطعيت» منتشر كرده بود. مايكل فرين با الهام از اين اثر پاي تاريخ را به تئاتر باز ميكند تا از آن نتيجهاي فلسفي بگيرد. در نمايشنامه «كپنهاگ» (1998)، هايزنبرگ در سال 1941 خطر ميكند و از كشور اشغالگر خود، آلمان به ديدن استادش بور در كشور اشغالكننده دانمارك ميرود تا از او بپرسد آيا استفاده علمي از شكافت هستهاي از نظر اخلاقي مصلحت است يا نه؟ پرسشي كه در نمايشنامه «كپنهاگ» بهكرات مطرح شده است تا «با بررسي پاسخهاي ممكن صورتمسئله روشن و واضح شود. در حالي كه گذر از يك عدم قطعيت به عدم قطعيت ديگر است» درنهايت، بهتعبير شاپور اعتماد -كه خود از پژوهشگران حوزه فلسفه علم است، مايكل فرين «جامعيت اصل حاكم بر معرفتشناسي نيات را نتيجه ميگيرد: اينكه عدم قطعيت بر فكر و انگيزه آدمي حاكم است». در همين مقدمه كوتاه و روشنگر، شاپور اعتماد اشاره ميكند كه ديويد كسيدي كه پيشتر بهعنوان مورخ علم از چشمانداز تاريخي به «كپنهاگ» پرداخته است، خود دست به نوشتن نمايشنامهاي به همين سياق ميزند كه در آن دو گفتمان تاريخ و نمايش در هم ادغام شدهاند. اعتماد مينويسد نميدانيم اگر دستنوشتههاي «فارم هال» در دسترس برشت، كيپهارت و دورنمات قرار داشت نمايشنامه آنان چقدر متفاوت بود، به هر روي شاهد رونق نمايشنامههاي علمي هستيم. او با اشاره به اينكه انقلاب علمي و انقلاب ادبي تقريبا همزمان در قرنهاي شانزده و هفده به وقوع پيوستند، از تبعات پردامنه اين انقلابها مينويسد و نفوذي كه هريك بر ديگري داشتند و بهتعبير اعتماد، وامهاي يكي از ديگري توأم بود با نظارت يكي بر ديگري. «نمايش علمي از دستاوردهاي اين دو تحول تاريخي بود. اما جنگ جهاني دوم نقطه عطف سير تحول آنها بود. گاليله پس از جنگ برشت ديگر همان گاليله پيش از جنگ برشت نبود. در يكي سخن از انحطاط است و در ديگري سخن از انهدام: پاپ و بمب». تحول نمايشنامهنويسي در زمينه علم طي جنگ جهاني دوم آغاز شد «تحولي كه عملا به پديدآمدن ژانري جديد در نمايشنامهنويسي انجاميد: نمايشنامههاي علمي»، كه موضوع مجموعه «علم بر صحنه» است و البته بهگفته دبير مجموعه، دايره شمول آن بسيار محدود است و از نظر زماني محدود ميشود به نمايشنامههاي علمي بعد از جنگ جهاني دوم. اما، ماجراي «فارم هال» كه نخستين كتاب مجموعه لقب گرفته است: فارم هال محلي است در نزديكي گاد منچستر، خانهاي قديمي كه در آن يك پروفسور دانشگاه كمبريج بهاتفاق همسرش زندگي ميكرده. در نيمه قرن هجدهم بهعنوان عمارتي اربابي ساخته شده و در جنگ جهاني دوم به تصرف دستگاه ضد اطلاعات بريتانيا درآمده است. ام.آي.سيكس از آن بهعنوان خانه امن براي بازجويي اسراي جنگي استفاده ميكرد. اواخر جنگ جهاني دوم، دانشمندي بهنام گُدسميت ماموريت پيدا ميكند كه در پناه متفقين دانشمندان هستهاي آلمان را بازداشت و بازجويي كند. او ده نفر را انتخاب كرد كه در ميانشان ورنر هايزنبرگ هم بود. اين عمليات با اسكان دانشمندان هستهاي آلماني در فارم هال و ضبط و مخابره مخفيانه حرفهاشان آغاز شد. كتاب، پس از شانزده صحنه نمايشنامه، پيوستي دارد با عنوان «مسئوليت دانشمند» كه تقرير هايزنبرگ است از ماجراي فارم هال كه در كتاب «جزء و كل»، ورنر هايزنبرگ با ترجمه حسين معصوميهمداني در مركز نشر دانشگاهي آمده است. ماجرا از دستگيري و فرستادن هايزنبرگ به فارم هال آغاز ميشود و پيوستن او به ديگر همكارانش ازجمله اتو هان، والتر گرلاخ، ماكس فون لاوئه. در فارم هال، هايزنبرگ بهاضافه ده نفر ديگر زنداني بودند و همه اتو هان را با شخصيتي آرام و جذاب، بهچشم سخنگوي جمع ميديدند. تا اينكه در بعدازظهر روز ششم اوت 1945، خبر ميشوند كه هيروشيما بمباران اتمي شده است. هايزنبرگ در كمال ناباوري و اكراه ميپذيرد كه تحول فيزيك اتمي كه او بهمدت بيستوپنج سال در آن شركت داشته، موجب مرگ صدهزار انسان شده است! «اتو هان از همه ما بيشتر ناراحت بود. شكافت اورانيوم، مهمترين كشف علمي او، گام اساسي در راه رسيدن به قدرت اتمي بود، و اين گام اكنون به انهدام وحشتناك يك شهر و ساكنان آن، يعني گروهي مردم بيسلاح و غالبا بيگناه، منجر شده بود...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.