|

آتنی که سقراط را بکشد جای ماندن نیست

فریدون مجلسی

دیدن تئاتر «سقراط» در تالار وحدت برایمان واقعا فرصتی فرهنگی و شانسی به‌یاد‌ماندنی بود. هنوز هم برای درک و تجسم مکان اجرا باید در ذهن خود نام تالار وحدت را به رودکی‌ترجمه کنم؛ در‌حالی‌که برای نام وحدت ده‌ها بنای مناسب جدید وجود دارد. نمی‌دانم رودکی چه ایرادی داشت که باید حذف می‌شد؟ باری، تئاتر سقراط که اجرای آن تا پایان اسفند ادامه دارد، در شأن مکانی بود که یادآور اجراهای حرفه‌ای بسیاری از آثار برجسته تئاتر و اُپرا و کنسرت بین‌المللی بوده است. فقط عناصر روی صحنه در حدود 35 نفر بودند، موسیقی و اجرا و همخوانی که یادآور کُرهای کلیسایی بود و محیط یونانی را القا می‌کرد و نیز صحنه‌های چرخشی هنرمندانه مدرن و بسیار لذت‌بخشی که اجازه نمی‌داد آن فضای تفکربرانگیز و روشنفکرانه خسته‌کننده شود. سقراط فیلسوف کلاسیک یونانی است که اروپاییان او را پدر فلسفه اخلاقی خود می‌دانند. سقراط کتابی از خود برجای نگذاشته است. او اهل بحث و پرسش بود و آنچه از او باقی مانده نقل‌قول‌ها و مجادلات او در آثار فیلسوفان هم‌عصرش است. افلاطون، شاگرد سقراط و ارسطو، شاگرد افلاطون سه‌گانه درخشانی را در تاریخ فلسفه تشکیل می‌دهند و به‌نمایش‌گذاشتن سقراط و آنچه بر او و آتن گذشت، در نمایشی امروزی، گذشته از هنر و تجربه نیاز به سوادی شهامت‌آفرین دارد. به نظر من حمیدرضا نعیمی، نویسنده و کارگردان، به‌خوبی از عهده این کار درخشان برآمده است. فرهاد آئیش سقراطی جدی و پر از طنز را با همان ظاهر و زمان آتنی به نمایش می‌گذارد. شاگردان و همشهریان سقراط، از جمله افلاطون، با کت‌و‌شلوار و کراوات رسمی مشکی امروزی در صحنه حضور دارند. ایفای طبیعی و ماهرانه نقش‌ها و بحث‌ها در واقع آتن روزگار کلاسیک و دیدگاه‌ها و مباحث آن را با دنیای امروز ما پیوند می‌دهد، بی‌آنکه تماشاگران این تضاد را احساس کنند. گویی تشابهات شکاف زمان را درنوردیده باشد. استفاده از نورپردازی مناسب و امکانات ویژه صحنه، از جمله متحرک‌بودن آن، تضاد میان شاگردان و روشنفکران و عوام فرصت‌طلب را در دو طبقه در دادگاه سقراط به نمایش می‌گذارد. توصیه سقراط به تقدم خودشناسی و پیروی از عقل به جای اوهام، مانند کسی است که برای عوام بی‌سواد «مار» را می‌نویسد و در مقابل آنکه «نقش مار» را می‌کِشد شکست می‌خورد، اما به داوری آیندگان و پیروزی عقلانیت امید بسته است. سخنان پایانی، در حکم وصایای سقراطِ محکوم به نوشیدن جام شوکران، واکنش دلسوزانه افلاطون (ایوب آقاجانی)، دل‌سوختگی زانتیپه ، همسر ناسازگارِ سقراط (مریم سعادت) و سرانجام فریاد اعتراض بهناز نازی در نقش تئودوته روسپیِ دل‌سوخته بهره‌مند از آموزه‌های سقراط که می‌خواهد از آن شهر بگریزد بسیار رقت‌انگیز است که فریاد می‌زند: «آتنی که سقراط را می‌کشد جای ماندن نیست!».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.