|

هنوز در مرحله قهرمانی به سر می‌بریم

امان‌الله قرایی‌مقدم- جامعه‌شناس

ما به‌جای آنکه «سیستمی» فکر کنیم، «فردگرایانه» فکر می‌کنیم. به دنبال قهرمان هستیم؛ فردی که قهرمان باشد و فکر می‌کنیم که فرد نجات‌دهنده جامعه است. به‌طورکلی مسائل را می‌توانیم از دیدگاه فردگرایانه یا با دید جمع‌گرایانه بررسی کنیم. جامعه‌شناسی به جمع توجه می‌کند و می‌گوید این فرد عضوی از سیستم است. البته در طول تاریخ قهرمانانی بوده و افرادی وجود داشته‌اند که جامعه را پیش برده و به‌اصطلاح به جلو رانده‌اند، اما به عبارتی جامعه ما همواره در طول تاریخ به دنبال مردانی بوده که مردم را از بدبختی و فلاکت نجات دهند. به عبارتی، از دیدگاه جامباتیستا ویکو، فیلسوف تاریخ، ما در مرحله قهرمانی به‌سر می‌بریم. ویکو که در قرن هفدهم و هجدهم در ایتالیا زندگی می‌کرد، تاریخ را به سه مرحله تقسیم کرده است: اول دوره الهی که همه‌چیز به خداوند نسبت داده می‌شود و از او درخواست می‌شود. دوره دوم، دوره قهرمانی است که جامعه به دنبال قهرمان و نجات‌دهنده‌ای مانند رستم یا سهراب یا آرش و همین‌طور مصدق، امیرکبیر و افرادی مانند آنها می‌گردد و دوره سوم، دوره انسانی است؛ یعنی انسان‌ها همه خود را در امور مسئول می‌دانند. در این حالت دیگر انسان‌ها به دنبال نجات‌دهنده نیستند، بلکه عیب کار را از خودشان می‌دانند.

به نظر من جامعه ما هنوز در مرحله قهرمانی به‌سر می‌برد، به افراد خاص نظر دارد و فکر می‌کند که یک شخص می‌تواند نجاتش دهد، اما جامعه‌شناسی معتقد است که این‌طور نیست و باید «سیستم» درگیر باشد تا نجات اتفاق بیفتد. با مطرح‌شدن نظریه سیستم و افکار متفکرانی مانند کلود لوی اشتراوس که اصالت ساخت را مطرح کرد، این «ساخت جامعه» است که تغییر را ایجاد می‌کند؛ به‌عنوان‌نمونه در مورد آقای ظریف اخیرا مسائلی مطرح شد که خود من هم طرفدارش هستم، چون فرد دیگری را ندارند، مخالفان او هم می‌دانند کسی را ندارند و بنابراین گفته می‌شود که او استعفا نکند و در جایگاهش بماند. به‌اصطلاح، افراد متشخص و لایق و کاردان که سیستم باید تربیت کند و به دنبال هم پرورش بدهد، به علت حاکم‌بودن روابط‌مداری و اینکه فرصت به استعدادها و لیاقت‌ها داده نمی‌شود، افراد لایق و کاردان دیگر که در جامعه وجود دارند، از نظر مردم شناخته‌شده نیستند. در نتیجه وجود ناآگاهی نسبت به سایر افراد بزرگ، وقتی جامعه متوجه رفتن فردی می‌شود که تجربه کرده عملکرد خوبی دارد، شوک عظیمی به جامعه وارد می‌شود، چون کسی به‌جای او نیست. اینکه به دنبال انسان‌‌های نجات‌دهنده باشیم و نجات جامعه را در افراد خاص بدانیم، نشانه توسعه‌نیافتگی است. به قول گوردون چایلد؛ «انسان، خودش را می‌آفریند» و به گفته مارکس؛ مجموع انسان‌ها هستند که تاریخ را می‌سازند. در مورد دکتر ظریف به روشنی دیدیم که جامعه به افراد وابسته شده است، درحالی‌که جامعه باید به سیستم و نظام وابسته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.