چرخه پرابهام پزشکی
محمد رضاییراد . نمايشنامهنویس
مطلبم را با عنوانی به این اندازه صریح آغاز کردهام تا از همین ابتدا بدانیم از چه میخواهم سخن بگویم؛ اما اجازه دهید بهعنوان یک نمايشنامهنویس زمینه دراماتیک آنچه را که میخواهم بگویم، برای شما اندکی شرح دهم: مدتی است فهمیدهایم خواهرم دچار سرطان است و حتما همه میدانید دانستن اینکه این بیماری مخوف در جان یکی از عزیزان شما رخنه کرده باشد، تا چه اندازه هولناک و پرفشار است. مدتی است که همه خواهر و برادرها او را تحت فشار گذاشتهایم که از مداواهای خامگیاهخواری و اینجور چیزها دست بردارد و تن به عمل و شیمیدرمانی دهد. این میزان فشار را وقتی خواهید فهمید که بدانید اندکی بیشتر از یک سال پیش ما ناگهان فهمیدیم که یکی دیگر از خواهرهایمان دچار سرطان است و تا ما به خودمان بجنبیم، غدهها تمام جانش را انباشتند و او را در کمتر از یک سال پیش از دست دادیم؛ بنابراین میتوانید میزان فشار ما را دریابید و درک کنید که چرا ما باید این یکی را اینهمه تحت فشار میگذاشتیم. عاقبت او پذیرفت و با کلی دلواپسی و بکنمنکنم بالاخره از رشت آمد تهران و قرار شد در همین هفته او را یک خانم دکتر در بیمارستان کسری عمل کند. در مطب به او گفتهاند که خرج عمل آزاد خواهد بود؛ اما چند روز بعد خواهرم درمییابد که بیمارستان کسری تحت قرارداد بیمه است. یک شب قبل منشی دکتر زنگ زده است تا ساعت عمل را به او اطلاع دهد. خواهرم با لحنی گلایهآمیز میگوید در این اوضاع که مردم به این اندازه در فشار اقتصادیاند، کاش خانم دکتر با عملکردن تحت بیمه کمی از فشار اقتصادی و روانی آنان میکاست. ساعتی بعد منشی زنگ میزند و میگوید خانم دکتر به دلیل آنکه نمیخواهد فشار مالیای به بیمار وارد شود، خواهرم را عمل نمیکند و خواهرم میتواند برود بیمارستان امام و در آنجا نوبت عمل بگیرد. خواهرم میگوید او پول عمل را از قبل فراهم کرده و این حرف را بیشتر برای بیماران بیبضاعت گفته بود. همه این حرفها بهانه است. انتقاد خواهرم به ایشان برخورده است و بههمیندلیل عمل انجام نمیگیرد و خواهرم به رشت برمیگردد. آن شب در اینترنت عکس خانم دکتر را جستوجو کردم: استاد دانشگاه تهران و برنده جایزه جرجانی در جشنواره ابنسینا که مطبش در يكي از برجهاي تهران است.
به عکس او نگاه میکنم که کموبیش همسنوسال خودم است؛ یعنی همان نسل انقلاب و جنگ و دهه 60 که میتواند هم وارث آرمانخواهیاش باشد و هم وارث تندخوییاش. شک ندارم که اگر پای صحبتش بنشینم، از او همان حرفهای خودمان را در نقد اوضاع سیاسی و اجتماعی خواهم شنید؛ اما وقتی پای یک انتقاد کوچک به میان بیاید، او همان رفتاری را میکند که هر زورگويي میکند. او میتواند بگوید خواهرم با او توهینآمیز رفتار کرد. اصلا بیاییم بگوییم حق با اوست؛ اما مقدمه هرچه باشد، نتیجه جز این نیست که او یک بیمار سرطانی را در شب عملش به حال خود رها کرد. باور کنید از موضع عاطفی به این مسئله نگاه نمیکنم. مسئله من چیز مهمتری است. آیا اگر کیارستمی آن معروفیت خود را نداشت، این اندازه مسئله خطای پزشکی عمومی و همگانی میشد؟ فکرش را بکنید، چند انسان ـ واقعا چند انسان ـ در این خطاهای پزشکی از میان میروند یا تا آخر عمر با مصائب ناشی از خطای پزشک یا بیمارستان سر میکنند. وانگهی مسئله تنها خطای پزشکی نیست. همین تفرعن قشری است که فقدان عدالت اجتماعی و نظارت کارآمد دولتی بر کلینیکها آنان را به قشری سوداگر و منفعتجو بدل کرده که دیگر نهتنها سوداگریاش را پنهان نمیکند؛ بلکه آن را با استبداد رفتار نیز میآمیزد. وقتی حیات و ممات یک انسان در دست یک پزشک باشد؛ بدون آنکه هیچ نظارت صحیحی بر او اعمال شود، البته او احساس خدایگانی خواهد کرد و خداگونه رفتار خواهد کرد. امروز رابطه یک پزشک با تن بیمار حتی بینسبتتر از رابطه یک مکانیک با ماشین است. تن بیمار یک ارگانیسم بدکارکرد است که باید تعمیر شود. درست مثل یک ماشین، همین. برای این خانم دکتر آن تن تنها حامل غده سرطان است نه هیچگونه روحی. وگرنه چگونه میشود یک بیمار را که نهفقط تن بلکه روحش هم از سرطان رنجور است، چنین رنجورتر و آسیبدیدهتر به خانه فرستاد. برای اینکه برای خانم دکتر این یک ماشین بدکارکرد است که با تعمیرش میشود پول درآورد؛ وگرنه ماشین که روح ندارد. بیهوده به من نگویید همه پزشکان مثل هم نیستند. خودم میدانم که مثل هم نیستند. مگر همه معلمها مثل هم هستند یا همه ديگران. من دارم از برایند کلی یک قشر سخن میگویم. من خودم چند دوست پزشک دارم که انسانهایی بافرهنگ و مسئولاند. گاهی که همین گلایه را با آنها در میان میگذارم، آنها هم همین را میگویند و من هم همین را میگویم که من دارم از برایند کلی یک قشر سخن میگویم. از ستمهای پنهان و آشکار و بدون عواقبی که این قشر با عنوان درمان بر انسان وارد میکنند. آیا لازم است از فجایعی که پزشکان جراحی پوست و زیبایی در این سالها بر چند نسل اخیر ما وارد آورده و آنان را به موشهای آزمایشگاهیشان برای ساختن فرانکنشتاینهایی زیبا بدل کرده، سخن بگویم؟ آیا لازم است از آن دسته کلینیکهای لاکچری سخن بگویم که الگوی نگهداریشان از بیمار الگوی هتلهای چندستاره است؟ خودم میدانم که ما پزشکهای شریف هم داریم؛ اما پرسش اصلی این است که کدام جامعه پزشکی یقه اینها را چسبیده است؟ کدام نظام پزشکی پزشکان بیمسئولیت خود را آشکارا برملا کرده است؟ کدام نظام بیمه عادلی همین خانم دکتر را بازخواست خواهد کرد؟ چگونه است که یک قشر اینچنین خود را از جوابگویی و مسئولیتپذیری خلاص کرده است؟ امروزه دیگر سخن از یکی، دو استثنای نامطلوب نیست؛ برعکس استثنا خود قاعده شده است و آن پزشکان شریف در زیر این چرخه پرابهام حالا خود استثنا هستند. واقعا هریک از ما چند بیمار را که یا قربانی خطای پزشکی یا مورد سرکوب تفرعن پزشک یا مورد سوءاستفاده سوداگری کلینیکیشان شدهاند، گرداگرد خود سراغ داریم؟ آیا اگر فراخوان دهیم، صدها مورد از خطا و سرکوب پزشکی یا سوداگری کلینیکی فراهم نخواهیم کرد؟ آیا این اندازه مورد برای خطا و سرکوب و سوداگری خود نشانه فروپاشی اخلاقی و حتی علمی یک قشر نیست؟ حتی اگر هیچ سازمانی متکفل این نظارت نیست (که گویا نیست) آیا خودمان دستکم در چارچوب اخلاقی و نهادهای مدنی خودمان ازجمله همین رسانهها نباید به افشای خطاهای این قشر پرداخته و در برابر تفرعنشان اعتراض کنیم؟ دستکم این پرسش من از همین نهادهای مدنی و رسانهها و هزاران کمپین جورواجوری است که هر روز به هر بهانه سر برمیآورند: جان انسان و از آن مهمتر شأن آدمی فراتر از آوازهگریهای تبلیغاتی است. این تنها کیارستمی نبود که قربانی نهاد فرسوده و غیرجوابگوی پزشکی شد. هرروزه چندين انسان در زیر چرخه پرابهام این قشر در حال قربانیشدناند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.