درباره ممنوعيت حضور چنددورهاي نمايندگان
شيرين کريمي . پژوهشگر
پس از انقلاب مشروطه در ايران، ساختاري سياسي به نام «مجلس شوراي ملي» شکل گرفت و پس از انقلاب سال 1357 نام اين ساختار «خانه ملت» شد. اسناد و شواهد تاريخي نشان ميدهند ساختار مجالس ايران تمايل به حفظ نمايندگان در دورههاي مختلف دارد و اين ويژگي را در تعامل با ديگر ساختارهاي موجود از جمله قانون، فرهنگ، اجتماع، مذهب و سنت کسب ميکند، تعاملي که حضور متوالي و چنددورهاي نمايندگان در مجلس را امکانپذير ميكند. بر اساس مصوبه مجلس در روز يکشنبه، دوازدهم اسفند 1397، نمايندگاني که سه دوره متوالي در خانه ملت حضور داشتهاند، نميتوانند در دوره بعدي حضور يابند. در اين جلسه 244 نماينده حضور داشتند؛ اين طرح با 134 رأي موافق، 95 رأي مخالف و هفت رأي ممتنع تصويب شد. پيش از اين مصوبه، درباره تعداد دفعات کانديداتوري نمايندگي مجلس منعي وجود نداشت و شخص ميتوانست بارها کانديداي نمايندگي مجلس شود.
با اين حال، اين مصوبه براي تبديلشدن به قانون نياز به تأييد شوراي نگهبان دارد.اما نمايندگان مختلف در مجلس شوراي ملي و خانه ملت چند بار صاحب کرسي شدهاند؟ و تصويب اين طرح چه تغييري ميتواند در ساختار مجلس ايجاد کند؟ در مطالعهاي که زهرا شجيعي درباره 21 دوره مجلس شوراي ملي، در سه دوره زماني پس از انقلاب مشروطه 1285-1304، پهلوي اول 1304-1320 و پهلوي دوم 1320-1339 انجام داده، آمارهايي درباره سن و دفعات حضور نمايندگان در مجلس ارائه شده است.1 زهرا شجيعي مينويسد دو دوره اول و دوم تعيين سن اکثر نمايندگان به علت دسترسينداشتن به مدارک و اسناد معتبر مقدور نبود بنابراين صرفنظر شد. با وجود اين، از مجلس سوم شوراي ملي به بعد، آمارها نشان ميدهند که تعداد نمايندگان در بازه سني 30 تا 40 سال، از 56 درصد در مجلس سوم به 19 درصد در مجلس بيستم کاهش مييابد و همينطور تعداد نمايندگان 60ساله به بالا از سه درصد در مجلس سوم به 13 درصد در مجلس بيستم افزايش مييابد. همچنين مجلس سيزدهم شوراي ملي با 24 درصد نماينده 60ساله به بالا، پيرترين مجلس در ميان 21 دوره مجالس قانونگذاري بوده و مجلس سوم با 56 درصد نماينده بين 30 تا 40 سال، جوانترين مجلس شوراي ملي در ميان اين 21 دوره بوده است (شجيعي، 1344: 227).برخي از اين افراد در سنين جواني وارد مجلس و در دورههاي بعد نيز در سمت خود ابقا ميشدند؛ در دوره هفدهم سه نفر از نمايندگاني که وارد مجلس شدند داراي سابقه 11 دوره نمايندگي مجلس بودند؛ در مجلس نوزدهم دو نفر از نمايندگان سابقه 10 دوره تصاحب کرسي مجالس دورههاي پيشين را داشتند؛ در مجلس سيزدهم که پس از شهريور 1320 تشکيل شد، فقط 10 نماينده تازهوارد و بدون سابقه حضور در مجالس پيشين وارد شدند و باقي نمايندگان داراي سوابق دورههاي متعدد و اغلب بيش از چهار سال نمايندگي بودند (شجيعي، 1344: 254)؛ وی يکي از علل پيرشدن مجلس در دورههاي پاياني 21 دوره مجلس شوراي ملي را تکرار دورههاي نمايندگي بسياري از وکلاي مجلس شوراي ملي ميداند. بر اساس آماري که شجيعي ارائه ميدهد 83 درصد از نمايندگان باسابقه در مجالس شوراي ملي ايران که داراي چهار دوره عضويت در مجلس بودهاند در نخستين دوره وکالت سن آنها بين 30 تا 50 سال بوده و حتي نسبت بيشتري از آنها در گروه سني جوان بين 30 تا 40 سال قرار داشتهاند (همان، 263).علي لاريجاني، علي مطهري، مسعود پزشکيان، علاءالدين بروجردي، محمدرضا تابش، سيدحسين نقويحسيني، جواد کريميقدوسي، محمد آشوريتازيان، اسفنديار اختياريکسنويهيزد، حسين اميريخامکاني، عزيز اکبريان، مهرداد بائوجلاهوتي، يوناتن بتکليا، کاظم جلالي، شهباز حسنپوربيگلري، حسن خستهبند، محمد دهقاني، محمدرضا رضاييکوچي، عليرضا سليمي، حسينعلي شهرياري، هادي شوشتري، محمدقسيم عثماني، محمدحسين فرهنگي، حميدرضا فولادگر، سيداميرحسين قاضيزادههاشمي، نادر قاضيپور، هادي قوامي، حسن کامراندستجردي، جبار کوچکينژاد، محمدمهدي مفتح، عليرضا محجوب، سيامک مرهصدق، سيدناصر موسويلارگاني و عزتالله يوسفيانملا اگر اين مصوبه در شوراي نگهبان تأیید شود نميتوانند در دوره بعد در خانه ملت باشند؛ یعنی از 290 نماينده مجلس دهم، فقط 34 نماينده نميتوانند در انتخابات مجلس امسال نامزد شوند. اين مصوبه تغييري در ميانگين سن نمايندگان مجلس ايجاد نميکند، زيرا نمايندگان پس از سه دوره متوالي نمايندگي و يک دوره ممنوعيت براي بار چهارم، پنجم و ششم نيز ميتوانند وارد کارزار رقابت انتخاباتي شوند. در ميان نمايندگان مجالس پس از انقلاب اسلامي افرادي هستند که سابقه حضور چنددورهاي در مجلس دارند و منعي براي حضور دوباره آنها در دورههاي آتي وجود ندارد، براي نمونه، محمدجواد باهنر سابقه هفت دوره نمايندگي مجلس (دورههاي دوم، سوم، چهارم، پنجم، هفتم، هشتم و نهم) را در کارنامه خود دارد، حسن روحاني سابقه حضور در پنج دوره مجلس (دورههاي اول تا پنجم) را دارد، احمد توکلي سابقه چهار دوره (دورههاي اول، هفتم، هشتم و نهم) نمايندگي مجلس را دارد، غلامعلي حدادعادل سابقه حضور چهار دوره (مجالس ششم تا نهم) را در کارنامه سياسي خود دارد و سهيلا جلودارزاده سابقه حضور چهار دوره (مجالس پنجم، ششم، هفتم و دهم) را دارد، در واقع با قانونشدن اين مصوبه تغييري اساسي در ورود نامزدها به مجلس ايجاد نميشود. ساختار مجلس کمي سختگيرتر ميشود اما ساختارهاي ديگر اين شکاف جزئي را جبران ميکنند و افراد در اين وقفهها وارد ساختارهاي سياسي ديگر و صاحب کرسيهاي ديگر ميشوند، تحرک افقي ميان ساختارها افزايش مييابد و تا حدي امنيت شغلي مادامالعمر نمايندگان را، اگر نفوذي در ديگر دستگاههاي سياسي نداشته باشند و فقط متکي بر رأي مردم منطقه خود باشند، کمتر ميکند؛ همچنين ميتوان استدلال کرد که در صورت قانونشدن اين مصوبه فضا براي ورود افراد بيشتري از سنين مختلف بازتر ميشود و عملا هيچ فردي حذف نميشود و افراد ميتوانند پس از وقفهاي يکدورهاي دوباره وارد مجلس شوند. 1- زهرا شجیعی، «نمایندگان مجلس شورای ملی در 21 دوره قانونگذاری...»، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1344.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.