یادداشتی بر نمایشگاه «تکیه دولت» نقاشیهای کاوه کاووسی در گالری «نیان»
هستیِ تاریخ از نیستیِ یک مکان
مهرنوش علیمددی
بنای تکیه دولت، به نقل از محمدحسن صنیعالدوله ملقب به «اعتمادالسلطنه» در کتاب روزنامه خاطرات اینگونه توصیف شده است: «این بنا و تکیه در میدان شهر مثل یک کوه عظیمی است که از پنجفرسنگی تهران پیداست و بهجز این بنا، گنبدهای مساجد و غیره که بسیار مرتفع هستند، هیچ نمایان نیستند». از جمله تصاویر روشن از بنای تکیه دولت در خاطره تصویریِ جمعی، اثری است از کمالالملک؛ اثری فاخر که بر شکوه و عظمت بنا تأکید میورزد. آنچه ویژگی شاخص اثر نقاش محسوب میشود، نگاه تحسینبرانگیز اوست که از این سازه معروف عصر ناصری بهجا مانده است؛ مکانی که در ابتدا با هدف اجرای نمایشهای غیرمذهبی توسط ناصرالدینشاه دستور به ساخت آن داده شد و پیش از اتمام بنا بهخاطر سیل عظیم نارضایتیها به محلی برای اجرای نمایشهای مذهبی مانند شبیهخوانی و تعزیه مبدل شد. در نقاشی کمالالملک توجه به ارکان ساختمان و نمای داخلی آن به دقت مورد توجه واقع شده و آنچه بیاهمیت جلوه میکند؛ جمعیت کثیری است که برای تماشای تعزیه گرداگرد صحن اصلی تجمع کردهاند. درواقع هویت بنا نه به واسطه حضور آدمها، که در طراحی آن و ساختاری تجلی یافته که ارزشهای نوآورانه در عرصه ساختمانسازی را به نمایش میگذارد. بااینحال همهچیز در یک قاعده و نظم دقیق حرکت کرده و نقاش از تصویرکردن ریزترین تزئینات داخلی بنا نیز چشمپوشی نکرده است. با این مقدمه به مجموعهای از نقاشیهای کاوه کاووسی خواهیم پرداخت که به تازگی در گالری نیان به نمایش درآمده و عنوان «تکیه دولت» را به دوش میکشد. نقاشیهای او بازگوکننده روح یک دوران تاریخی است؛ عصری پرمناقشه از بیکفایتی پادشاهان تا سرآمد مهمترین رویدادهای تجددمآبانه؛ چنانچه دودمان قاجار با رأی مجلس شورای ملی در نهم آبانماه ۱۳۰۴ به پادشاهی احمدشاه خاتمه داد و انقراض سلسله قاجاریه را اعلام کرد، اما همواره تأثیر بنیانهای فکری و تصمیمات تاریخی و سیاسی و فرهنگی آن مورد بحث و جدل است. همانطور که در مجموعههای پیشین کاووسی نیز شاهد بودهایم، بازگشت به تاریخ ایران و خوانش آن از نو، عمده مضامین نقاشیهای او را دربر گرفته است. نقاش اینبار به سراغ تکیه دولت رفته؛ ساختمانی مهم که دولتمردان ایرانی و سیاحان خارجی دربارهاش بسیار نوشتهاند. تکیه دولت میعادگاه مهمترین رخدادهای تاریخی است؛ بیانگر توافقات فرهنگی مردم زیسته در عصر قاجار؛ مکانی که ایوان آن میزبان تابوت شاه شهید پیش از مراسم خاکسپاری در حرم حضرت عبدالعظیم بوده تا سردادن سوگند رضاشاه در پیشگاه مجلس مؤسسان آن. بنای تکیه دولت ناظری است بر یک گذار تاریخی. مانند بسیاری از یادمانها که شاهدی زنده بر تحولات بودهاند. هرچند سرنوشت فیزیکی این بنا در پی برپاداشتن بانک ملی با یک طراحی متفاوت و ازفرنگآمده به نابودی کشانده شد، اما خاطره برجایمانده به واسطه مستندات و مکتوبات پیوسته، به بازخوانی آن اشاره دارد. نقاشیهای کاووسی برخلاف اثر کمالالملک بیش از آنکه راوی ستایشگر بنایی مهم از عصر ناصری باشد، روایتگر تقدیر افراد است. فضاهای بهتصویرکشیدهشده از یک موقعیت مشابه تبعیت میکنند؛ نمایش طاقنماهایی گرد و گهوارهای که نشاندن اشخاص به زیر این طاقها مانند سرپناهی ایمن و ایستا به ترکیبی از حضور افراد تأکید ورزیده است. در این روایت جایگاه مقامی افراد حفظ شده است. شخص شاه بالاترین نقطه تصویر را به خود اختصاص داده و از موقعیت مقامی نسبت به پرسوناژهای دیگر سود جسته است. گویی که همهچیز در سایه رفیع و همایونی شاه رقم خواهد خورد. حتی در عدم حضور شاه، این تاج پادشاهی است که تعیینکننده تلقی میشود. مهدعلیا نیز بهعنوان مادر شاه و زنی پرنفوذ، موقعیتی شامخ و کانونی را در تصویر به خود اختصاص داده که در نسبت با او دیگر شخصیتها نقششان را ایفا میکنند. رنگها نیز کارکردی بیانگر دارند. تأثیر کیفی رنگ قرمز در پهنهای که ناصرالدینشاهِ تکیهزده بر تخت را برجسته کرده، شرههای سرازیر از این رنگ را مانند حجابی روی تصویر روحانیون و مبارزان آشکار کرده است. رنگها به وضوح تبیینگر یک پیشامد هستند. درواقع این افراد نیستند که رنگی غیر از سیاه و سفید مانند عکسهای این دوران را شامل میشوند، بلکه موقعیتها هستند که به واسطه نشانههای آیکونیک رنگها نمود پیدا کردهاند. علاوهبراین در قسمتهای مختلف نقاشیها؛ تصریح موتیفهای تزئینی، خوشنویسیها و شیرهای غران تداعیگر عناصر تصویری بازمانده از عصر قاجار است. اتفاق بصری دیگر ترسیم پلانهایی هندسی از بنای تکیه دولت است که مانند نقشه گنج عمل میکنند؛ شاید راهحلی برای بازنمایی ساختمانی که امروز به صورتی مبهم به ذهن متبادر میشود یا عیانکردن مقر زنان، تعزیهخوانها و تماشاگرانی که روزگاری گواه بر یک هنگامه تاریخی بودهاند. در نهایت آنچه نتیجه دستاورد سهساله نقاش در نسبت با یک مکان تاریخی است، روایتگر گفتمانی بوده که همواره سایه قدرت را بر سرگذشت همگانی غیرقابلانکار پنداشته و از وارونهکردن و تعلیق عناصر به اضمحلالی تکرارشونده اشاره دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.