شبي از شبهاي بخارا براي بزرگداشت هادي خانيکي
گفتن از مسافر گفتوگو
ليلا ابراهيميان
مرکز همايشهاي بينالمللي کتابخانه ملي جايي براي نشستن ندارد؛ همه صندليهاي زرشکيرنگ اين سالن در روزهاي آخر زمستان، میهمانهاي جوان، ميانسال و پيراني را در بر کشيده و خيليها مانند استاد محمدرضا شفيعيکدکني بايد ايستاده به سخنرانهاي يکي از شبهاي بخارا با عنوان «مسافر گفتوگو» گوش دهند؛ اين عنوان نشستي است که با همکاري مجله بخارا و کتابخانه ملي برگزار ميشود با نام «شب هادي خانيکي». تواضع فکري دريچهاي به جهان گفتوگو مصطفي ملکيان در اين نشست درباره ويژگيهاي خانيكي گفت: شخصيت خانيکي ويژگيهايي دارد که بساط گفتوگو را ميگستراند. اين ويژگيها عبارتاند از: اولين ويژگي تواضع اوست؛ اين تواضع نه تواضع رفتاري بلکه تواضع فکري و ذهني است؛ يعني فرد خود را حق مسلم نداند و مخالفان را باطل مطلق نشمارد؛ يعني هم فرد و هم مخالف او، مجموعهاي از حق و باطل هستند. ممکن است درصد باطلبودن و حقبودن مخالفان فرق کند، ولي انسان متواضع ميگويد ممکن است درصد حقيقت من کمتر از مخالفان باشد. اين تواضع در جامعه کم است، ولي تواضع رفتاري به حد افراط در جامعه ديده ميشود. تواضع فکري مشکل فرهنگي اول ماست؛ اين در هيچکدام از ما بايدوشايد نيست. همه ما براي خود حقانيت قائل هستيم و براي مخالفان حداقل آن را. هرگز احتمال نميدهيم مخالفان ما حقانيت بيشتري از ما داشته باشند. در رفتار دکتر خانيکي هميشه يک تواضع، سوگيري پذيرنده نسبت به حقيقت از زبان و قلم هرکسي ديده ميشود. او ويژگي دوم دکتر خانيکي را چنين بيان ميکند: خانيکي به ذات و طبيعت انسان خوشبين است. او ديدی مثبت به طبيعت دارد. کساني معتقد به گفتوگو هستند که طبيعت انسان را حقطلب بدانند و نوعي حقطلبي و کمالدوستي داشته باشند. خوشبيني نسبت به ذات و طبيعت آدمي است و همگرايي نه واگرايي. اين خوشبيني به طبيعت و سرشت و اميدواري نسبت به باهم کنارآمدن در خانيکي وجود دارد. ويژگي سوم خانيکي از زبان ملکيان اینچنین است: کساني که اهل گفتوگو هستند، هر کاري را براي بسط گفتوگو در شأن خود ميدانند. کسي که به آرماني معتقد است، هر کاري که از دستش ساخته باشد، انجام میدهد و خادم ايده خود است. خانيکي حاضر است هر کاري که از دستش برمیآید براي گفتوگو انجام دهد تا گفتوگويي شکل بگيرد و کساني کنار هم بنشينند. او اهل اعتدال به معناي درست کلمه است. طي مسير متفاوت با اخلاق سخنران دوم مراسم، مصطفي معين است. او خود را دوست و همکار هادي خانيکي معرفي ميکند و از خاطراتشان در دانشگاه شيراز، در حوزه مسئوليتهاي اجرائي و کار در نهادهاي مدني ميگويد. مصطفي معين مهمترين وجه شخصيت خانيکي را «ثبات شخصيت» ميداند و توضيح ميدهد خيليها با شرايط روز رنگ عوض ميکنند و زير پرچم هرکسي ميروند، ولي خانيکي چنين نيست. به گفته معين: «وفاي به عهد و امانتداري» از بالاترين صفات خانيکي است و او متخصص گفتمانسازي است. براي همين در دوره مسئوليتم در وزارت علوم، اولين فردي را که به همکاري دعوت کردم دکتر خانيکي بود. آن زمان از هر معاونتي بيشتر کار ميکرد و بيشترين اثربخشي را داشت و اين نشاندهنده خلوص و پتانسيل دروني اوست. همين خلوص رمز موفقيت خانيکي از مسير دانشگاه تا سياست است و براي همين مسيرش از خيليهاي ديگر متفاوت شد. به گفته معين، هادي خانيکي اگر با کسي دست دوستي بدهد، تا آخر آن را ادامه ميدهد. تفکر خلاق، قلم روان و ارتباط وسيع با همه گروهها از ويژگيهایی است که او را متفاوت ميکند. يک استثنا در نظام آموزشي ماست که وفاي به عهد او امروزه کمياب است. مردي که اهل گفتوگو است و اميدوارم بتوانند اين ويژگي اخلاقي خود را با گفتمان بيشتر، توسعه دهند. دوست و دشمن بازتعريف شود مراسم که به اينجا ميرسد، اين احسان شريعتي است که پشت تريبون قرار ميگيرد. شريعتي از سه دورهاي ميگويد که با خانيکي همدلي و اختلاف داشته است؛ «اولينبار در آستانه انقلاب بهعنوان چريک مجاهد که باهم ديالوگي داشتيم، همدلي و همسويي داشتيم، اگرچه در متدولوژي باهم اختلاف داشتيم. ما ميگفتيم تقليل تمام بحران به سياست و فقط تغيير حکومت حلال همه مشکلات نيست. اساس مشکلات ما ساختاري-فرهنگي است و اين تفاوت اختلاف نگاه دکتر شريعتي با مجاهدين بود». شريعتي در دوره دوم خانيکي را شخصيتی اصلاحطلب و استراتژيست معرفي ميکند که با اصلاحطلبها هم ديالوگ انتقادي داشته است. اصلاحات بايد ساختاري، بنيادي و اساسي باشد، وگرنه سازشکار ميشود. به گفته شريعتي، وجه سوم خانيکي حضور او در ميان دانشگاه، جامعه و رسانه است؛ «با او در اينجا هم اختلافنظر هست و آن اينکه ديالوگ با ويژگي هابرماسي حلال مشکلات نيست. ما تا مخاطره نکنيم و حريف توان ما را نشناسد، با ما گفتوگو نميکند. اگر ما وزن نداشته باشيم، حريف با ما گفتوگو نميکند. تنازع قوا و مبارزه يکي از راههاي گفتوگو با حريف است». در ادامه خانيکي را از شخصيتهايي معرفي ميکند که مورد اعتماد دولت، قدرت و جامعه آکادميک است و بايد از او بهعنوان سرمايه نمادين استفاده کرد؛ «ميانجيهايي که در راهحل بحرانهاي اجتماعي جامعه را ياري کنند، تا در نهايت طرح تازهاي براي دوستي بيفکنند که دوستي اساس سياست است». شريعتي معتقد است بايد تعريف تازهاي از دوستي و دشمني درافکنيم؛ چراکه دوستي الان با تعابير جنسيت، نژاد و ايدئولوژي آميخته است. بايد روش جديدي در پيش گرفت و در اين راه بايد کساني مثل خانيکي بهعنوان سرمايه نمادين، به جامعه ياري دهند. بازسازي جهان مشترک ازدسترفته بعدازآن نوبت به محمدجواد غلامرضاکاشي ميرسد که گفتههاي خود را در سه فراز درباره خانيکي شروع کند: روشنفکرها او را حکومتي ميخوانند و زخمزبان ميزنند. حکومتي است؟ حکومتيها هم او را روشنفکر و دانشگاهي ميخوانند. در جلسات مشاوره با وزرا و رئيسجمهور حاضر است، در ميزگردهايي با چهرههاي گاه ميانه يا حتي راست حاضر شده است. در محافل ملي-مذهبي حاضر ميشود. در دفتر بنياد شريعتي رفتوآمد دارد. همهجا هست و در همهجا خودي است. معلوم نيست دقيقا چه نامي دارد. اصلاحطلب است؛ اما هيچوقت با گذشته خود تسويهحساب نکرده است. به دوستان چريک پيش از انقلابش به ديده احترام مينگرد. از انقلاب بهشدت دفاع ميکند. اصلاحطلب شناختهشدهاي است، از مشاوران اصلي محمد خاتمي. رفيق و يار غار دکتر سروش بوده است؛ اما هيچوقت يک ذره هم از عمق اعتقادش به دکتر شريعتي نکاسته است. بالاخره نفهميدم ميان روايت انقلابي دکتر شريعتي از اسلام و نقد عبدالکريم سروش و مصطفي ملکيان به فهم ايدئولوژيک از دين، کجا ميايستد. نميدانم چطور از روايت دکتر شريعتي، اصلاحطلبي استخراج ميکند. انگار نه انگار که وقت تسويهحساب است. او با هيچچيز تسويهحساب نميکند و از هيچچيز توبه نميکند. به جاي حضور در نامها، در فاصله ميان نامها حاضر است. بيشتر ساکن مرزهاست». او ميگويد: دراينميان هادي خانيکي نه روشنفکر است، نه سياستمدار، نه آکادميسين و نه هيچ نام شناختهشده ديگري. جعبه جادويي دارد و با آن در ميان ويرانهها ميچرخد و تلاش ميکند جهان مشترک جدیدی بيافريند. در جعبه جادوي هادي خانيکي نه کلام، نه سخنان مطنطن، بلکه تنها طنز و گفتوگوست. طنز هادي خانيکي به کار افشاي رياي ساختاري جهان بيبنياد ما ميآيد. هنگاميکه دانشگاه پرکبکبه است و فضاي سياسي پرمدعا و اخلاق ترازو در دست و عبوس ازراهرسيده، طنزش ناخواسته گل ميکند. خندهاش روايتگر چنتههاي خالي است، نشاندهنده آنکه همه در حال ايفاي نقشاند. او قادر است با طنز خود، سويه آلوده به نفاق هريک را پديدار کند؛ اما در همان حال، طنز هادي خانيکي وضعيت سوژههاي ازحالرفته و نااميد و دنياگسيخته را شالودهشکني ميکند. به فرد ازجهانگسيخته نشان دهد که چندان هم که خيال ميکند، امور و شخصيتها و موقعيتها توخالي نيستند. فرصتهاي ناچيز را چيز ميکند و روزنههاي باريک را گشوده مينماياند. طنز هادي خانيکي سويه خالي ليوان را به مدعي پرمدعا نشان ميدهد و سويه پر ليوان را به از دنيا بريده نااميد. کاشي گفته خود را چنين ادامه ميدهد: طنز هادي خانيکي از سنخ شالودهشکنيهايي نيست که همهچيز را بياعتبار ميکند و خواننده خود را در ميداني از هستيهاي پوک رها ميکند. دقيقا همان طنز ميتواند در جهاني که همهچيز مثل همهچيز به نظر میرسد و معناها ازدسترفته به نظر ميرسند، روزنههاي اميد بگشايد. سويههاي باريک تعالي و شکوه را در ميداني از ويرانيهاي شگرف برجسته کند. او همانقدر سازههاي رياکارانه مدعي شکوه را به سخره ميگيرد که احساس ويراني و شکست و پايان را. کاشي در ادامه میگوید: خانيکي به کار بازسازي جهان مشترک ازدسترفته ميآيد. با تماشاي او ميتوان به بسترهاي اوليه بازسازي جهان مشترک انديشيد. همه قطعات خردشده جهان مشترک را بايد دوباره در ميدان شهر جمع کرد. به همه باوراند که همگان مجرماند. مردم و دولتمردان و روشنفکران، همه در ويراني يک جهان مشترک زندگي همداستان بودهاند. بااينهمه آنها را دلداري داد، از اين جهت که آن جهان مشترک کاستيهاي بنيادين داشته است. شايد ويرانيهای جهان مشترک، ناگزير بوده است؛ اما حال زمان بازآفريني يک جهان مشترک جدید است. جهاني که بههيچرو ما را بينياز از قطعات بازمانده جهان مشترک پيشين نميکند. روايتهايي از دوستي، کنشگري مدني و زندگي چندساحتي سخنران بعدي مسجدجامعي است که گفته خود را با يادآوري خاطرهاي شروع ميکند: اولينبار که به کلمه «خانيک» حساس شدم، زماني بود که دو رئيسجمهور با هم گفتوگو ميکردند. رئيسجمهور قرقيزستان که از قهرمان ملي «ماناس» به آقاي خاتمي ميگفت که ماناس مانند رستم ايرانيان است. در نزد ماناس يک زن ايراني است که اهل حکمت است، به نام خانيکه؛ او ماناس را فاميل ايرانيها ميخواند. در اين لحظه آقاي خاتمي دکتر خانيکي را صدا زده و ميگويد شما با ايشان فاميل هستيد». بعد او در پاسخ به دکتر کاشي که معتقد است خانيکي زندگي چندوجهي دارد و گويا از هيچ دوره خود «توبه» نکرده است، ميگويد: «خانيکي عوض شده و او الان آن خانيکي نيست که زماني اسلحه برميداشت. او الان اهل گفتوگوي انتقادي است». بعدازآن نوبت به محمدمهدي فرقاني ميرسد تا در زمان سخنراني خود از دوستياش با خانيکي در روزنامه کيهان بگوید. فرقاني ميگويد: اوايل دهه 60، گروههاي مختلفي به کيهان آمدند و هرکدام خود را اسلام مجسم ميديدند و گروه پيش از خود را تکفير ميکرد. در سال 61، تيمي به کيهان آمد که تافته جدابافته بود و من بعدها فهميدم که باورها و اصول من به آقاي خانيکي نزديک است. او ادامه ميدهد: خانيکي از ديد من انساني چندوجهي است که چندگانه عمل و فکر ميکند. او در هر موضوعي سرفصلهاي خود را دارد. او آدمي خوشبين و اميدوار است که در اوج نااميدي و بدبيني و نارضايتي، اول در بستر اميدواري مطالب را مطرح ميکند و اين موضوع در روزگار ما بسيار باارزش است. عقلگرايي، اعتدال، تعامل و گفتوگو، بخشي از ويژگيهايي است که خانيکي دارد. او عاقلانه و معتدل رفتار ميکند و بسيار پرکار است. از ديد من خانيکي بهتنهايي يک سرمايه اجتماعي است. نوبت که به حسين سراجزاده ميرسد، از دغدغه خانيکي براي بهبود جامعه و زندگي مردم ميگويد: حتي وقتي خطکشيهاي پررنگ سياسي شکل گرفت، خانيکي هرگز براساس اين شکل مرزبنديها، با ديگر افراد برخورد نکرده است. اين مهرباني کيميايي انساني است که به همه اختصاص دارد و مبتني بر عامگرايي است. دوستي و محبت خانيکي به عموم مردم اختصاص دارد. ما در جامعه امروز نيازمند اين فضيلت هستيم. مقصود فراستخواه آخرين سخنران اين مراسم است كه با اشاره بهآراي هربرت مارکوزه ميگويد: دکتر خانيکي به گمان من انسان چندساحتي است؛ شخصيتي براي زيستن در جهانهاي گوناگون است و اين چندساحتيبودن او را با ايران پيوند ميدهد. به گفته فراستخواه بسط عالم خيال اهميت زيادي دارد و خانيکي ميکوشد اين تخيل اجتماعي بسط پيدا کند. هرچه هست، در عالم خيال است و او ميخواهد اين موقعيت را حفظ کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.