تكامل آگاهي در جانداران
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
فیلم «شکل آب» در یک درام عاشقانه از دوزیستی پرده برمیدارد که قدرتهایی فراانسانی دارد. این دوزیست، البته شباهتهای کلیای با نوع بشر دارد، اما آنچه در این فیلم دیده میشود، قدرت شفابخشی، آگاهی و از همه مهمتر، عشقورزی آن است. چنین نمونههایی که به نوعی هیبرید انسان و یک جاندار دیگر هستند، بهوفور در اساطیر ملل مختلف دیده ميشوند: از پریهای دریایی گرفته تا فرشتگانی با هیبت انسانی و بالهایی بزرگ. همه اینها راهی است که ذهن اسطورهجوی انسان برای خلق جانداران جدید به کار برده است. این جانداران جدید به دلیل همین ترکیبیبودن، قدرتهایی فراتر از انسان دارند؛ قدرتهایی که میتواند شامل پرواز، جادو و شفابخشی باشد. اما در عالم واقع چنین ترکیبهایی رخ نمیدهد. امکان ندارد که از آمیزش انسان و پرنده، انسانی بالدار بهوجود آید. پس برای اینکه انسانی بالدار شکل بگیرد، باید سیر تکامل یا پرندگان را به انسانها نزدیک کند یا انسانها بنا بر نیاز محیط و احتمالا موتاسیون بعضی از ژنها در نهایت بالدار شوند. کاملا مشخص است که آنچه بیان شد، بیشتر به یک داستان تخیلی شباهت دارد تا یک بحث علمی. اما چگونه میتواند جانداری غیرانسان را یافت که در طی تکامل خود بعضی از خصلتهای انسانی را پیدا کرده و تواناییهایش به نوعی قابل مقایسه با تواناییهای گونه هومو ساپینس شود. بیشک یکی از مهمترین ویژگیهای انسان که به او تا به این حد توانایی دخالت در محیط پیرامون را بخشیده، آگاهی اوست. پس سؤال خود را میتوانیم اینگونه مطرح کنیم: ادامه تکامل آگاهی در سایر جانداران آنها را به چه موجودی تبدیل میکند؟ توجه به داستان حیات نشان میدهد که حیات در شاخههای مختلف تکاملی به صورتهای متفاوتی فرگشت یافته است. جاندارانی که در شاخههای مختلف تکاملی بهوجود آمدهاند، هیچ ارجحیتی نسبت به یکدیگر ندارند. آنها ممکن است بسته به تکاملشان قوای بینایی، لامسه یا شنوایی متفاوتی داشته باشند. اما این تفاوت به هیچ وجه نشاندهنده ارجحیت یک گونه بر گونه دیگر نیست. چنین چیزی از منظر آگاهی و هوش نیز رخ داده است. مطالعات اخیر روی جانداران مختلفی همچون پرندگان، دلفینها و شامپانزهها نشان داده است هوش و آگاهی به هیچ وجه امری منحصر به گونه هومو ساپینس نيست. ما در درخت تکامل با جانداری به نام فیل روبهرو میشویم که نهتنها جنبههای بسار مهمی از آگاهی را به نمایش میگذارد، بلکه حتی واجد مرگ آگاهی نیز هست؛ چیزی که تصور میشد فقط محدود به گونه انسان باشد. باید دید تکامل در آینده با هوش و آگاهیای که در ردههای دیگر تکاملی بهوجود آمده است، چهکار خواهد کرد. اما از منظر دیرینهشناسی، جاندارانی بودهاند که به نظر میرسد هوش و آگاهی درخور توجهی را دارا بودند. بهطوریکه دانشمندان تصور میکنند در صورت بقا و عدم انقراض این گونهها، آنها در نهایت میتوانستند به درجات بالایی از کارکرد مغزی و جنبههای وسیعتری از آگاهی دست یابند. یکی از این گونهها نوعی از دایناسورها به نام ترودون است. ترودون یک دایناسور بالنسبه کوچک بوده که طول آن حداکثر به دو متر میرسیده است. دیل راسل، از دانشگاه کارولینای شمالی، بر این اعتقاد است این دایناسورها در صورت ادامه تکامل میتوانستند هوشی مانند انسانها داشته باشند. او بر اساس این ایده مجسمهای را طراحی کرده که در حال حاضر در موزه علوم طبیعی اوتاوا قرار دارد. این مجسمه، ترودونی را نشان میدهد که در سیر تکامل قامتی را یافته که بیشباهت به موجود افسانهای فیلم «شکل آب» نیست. استدلال راسل درباره تجسم چنین دایناسوری رشد تدریجی اندازه جمجمه آن بوده بهطوریکه بنا بر نظر راسل، اگر ترودونتا زمان کنونی به تکامل خود ادامه میداد، حجم جمجمه آن به چیزی حدود هزاروصد سانتیمتر میرسید. گرچه کار راسل با انتقادهایی روبهرو بوده است، اما همیشه باید چنین تخیلورزیهایی را به اجرا گذاشت؛ تخیلورزیهایی که علم و هنر و تصور را به هم نزدیک میکنند. اینگونه تخیلورزیها میتوانند به سؤالات زیادی درباره تکامل و تواناییهای آن و احتمالاتی که در حیات قابل اتفاقافتادن است، پاسخ دهند. دایناسورها از جمله ترودونها که ردهای از جاندارانی بودهاند که احتمال تکامل هوش در آنها وجود داشت، منقرض شدهاند. اما این پایان ماجرا نیست. ما در ردههای دیگری از جاندارانِ حالِ حاضر جهان نیز شاهد درجاتی از آگاهی هستیم. از عجیبترین و پیچیدهترین آنها که در یادداشتهای قبلی نیز به آنها پرداخته شد، اختاپوسها هستند. در یادداشت بعدی میخواهیم به این سؤال پاسخ دهیم که فرگشت احتمالی اختاپوسها در آینده ممکن است آنها را به چه جاندارانی تبدیل کند؛ به یک انسان-اختاپوس؟ کسی چه میداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.