|

آيدا پناهنده، كارگردان فیلم «اسرافیل»:

مردم فیلم‌های با موضوع زنان را دوست ندارند

گروه هنر: در سومین نشست سینماتک پانتئون با اكران فيلم «اسرافيل»، آيدا پناهنده، كارگردان، دغدغه‌ خودش را ساخت فیلم‌هایی دانست که در جامعه تأثیرگذار باشند و مخاطبانی از سراسر ایران امکان دیدن این فیلم‌ها را داشته باشند. او در اين نشست كه دوشنبه، 13 اسفند، در خانه انديشمندان علوم انساني برگزار شد، گفت: چیزی که هم به‌واسطه‌ سیاست‌گذاری‌های تولید فیلم در ایران و هم فرهنگ عمومی بسیار سخت است. پناهنده بیان کرد که مردم ما عمدتا فیلم‌هایی را که داستانی زنانه دارند یا درباره‌ زنان ساخته ‌شده‌اند نمی‌بینند و این به فرهنگ عمومی ما مربوط است؛ فرهنگی که فیلم‌ساختن را برای امثال پناهنده سخت کرده است. در ابتدای نشست، زینب لک، دبیر سینماتک پانتئون، به رویکردهای سینماتک در انتخاب فیلم‌ها پرداخت و در مورد انتخاب فیلم اسرافیل در سومین نشست عنوان کرد: اسرافیل فیلمی است با موضوع زن، در بستر روایتی معاصر از ستم‌ها و نادیده‌گرفتن‌هایی که فراتر از فضای محدود اقلیم فیلم، ریشه در تاریخی مردانه دارد که سهم عمده آن برای زنان این سرزمین ستم بوده است. از این نظر فیلم تولید مسئله کرده است. سینماتک پانتئون با رویکردی مشخص به سراغ آثار سینمای معاصر می‌رود که امکان پیوند با وضعیت اجتماعی- تاریخی در این دست فیلم‌ها وجود داشته باشد و اسرافیل از این نظر چنین فیلمی است؛ فیلمی که به خوبی با یکی از مسائل مهم جامعه امروز ما پیوند برقرار کرده، با مسئله زن و از آن مهم‌تر وضعیت را در قبال زنان، مسئله‌دار نشان داده است، پس این با هدف اصلی ما در سینماتک پانتئون هم‌راستاست؛ سینمایی که بیشتر از اینکه مخاطب را سرگرم کند، او را دچار بحران می‌کند؛ بحرانی که دقیقا از دل وضعیت تاریخی و اجتماعی خود مخاطب برخاسته و این بحران دست‌مایه خوانش ما از فیلم شده است. اسرافیل تلاش کرده با نشان‌دادن فضایی سراسر تنگنا و ناگریزی زن در بستر زیست اجتماعی تاریخی، ما را به نگاه مجدد به این تاریخ ترغیب کند. از این نظر اسرافیل فیلمی است که نسبت به قواعد مرسوم سینمای معاصر ایران که در نهایت مهر تأییدی بر وضعیت می‌زند با زاویه ایستاده است. پناهنده روایتی از رنج زنی در بستر سنت مردسالار به ما عرضه کرده که فراتر از زمان و مکان داستان، حامل یک بار تاریخی است؛ تاریخی که سهم عمده آن برای زن، ستم و نادیده‌گرفته‌شدن است. میربابا با اشاره به جهان زنانه‌ فیلم با طرح سؤال‌هایی بحث خود را آغاز کرد. آیا اسرافیل در خلق جهانی زنانه موفق عمل کرده است؟ آیا این فیلم، فیلمی زنانه به ‌حساب می‌آید؟ اسرافیل تا چه حدی توانسته وضعیت معاصر را در ارتباط با زنان مسئله‌دار کند؟ بیشتر مباحث تحلیلی پیرامون پاسخ‌دادن به این سؤال‌ها که مرتبط با روایت زنانه‌ فیلم است مطرح شد. ضمن اینکه به‌زعم میربابا، با نگاه به اسرافیل این سؤال پیش می‌آید که هنر و به‌خصوص سینما تأیید وضعیت موجود و بازنمایی و بازتولید آن است یا امکانی برای زخم‌زدن و خراشیدن پیکر تاریخی وضعیت؟ اسرافیل در نهایت در بازنمایی وضعیت مانده است یا امکانی برای زخم‌زدن بر وضعیت از آن بیرون می‌آید؟ برای ورود به بحث، میربابا به سراغ طرح مباحثی کلی درباره نظریات فمینیستی در مطالعات سینمایی رفت. سینمای زنان شامل فیلم‌هایی است که یا توسط زنان ساخته می‌شود یا برای زنان (درباره‌ زنان). در اینجا میربابا به سراغ یکی از نظریه‌پردازان مهم فمینیستی سینما رفت. دولاراتیس سینمای زنان را از تمام جنبه‌های همذات‌پنداری شامل شخصیت، تصویر و دوربین دارای تعریفی زنانه و فمینیستی می‌داند. میربابا فیلم را از دو جنبه مورد بررسی قرار داد: 1) نگاه 2) استراتژی‌های روایی. از نظر نگاه با توجه به تعریفی که از ابژه و سوژه داریم، علاوه‌بر ارائه‌ روایتی زنانه از فیلم، امکان بازنمایی زن در سینما نیز مطرح است؛ امکانی که زن را با حقیقت و واقعیت اجتماعی و تاریخی خودش پیوند می‌زند و در نهایت این سؤال را مطرح کرد که آیا اسرافیل در ایجاد این پیوند موفق عمل کرده است؟ میربابا از قول دولاراتیس به سراغ مفهومی به نام space-off یا «خارج قاب» رفت. خارج قاب فضایی است که نمی‌توان آن را داخل قاب دید، اما بااین‌حال می‌توان به وجودش پی برد. گفتمان غالب مردانه عکس این حالت است. باوجودی‌که زن درون قاب جای می‌گیرد، اما زنان بیرون از آن قرار دارند. فیلم زنانه باید در جایی بیرون از گفتمان رسمی و در نقطه‌ مقابل آن زن را تصویر کند. پس اسرافیل به‌نوعی خارج قاب به‌حساب نمی‌آید، چراکه زن درون قابی که گفتمان مسلط طراحی کرده است دیده می‌شود. سؤالی که با دیدن فیلم اسرافیل مطرح می‌شود این است که آیا شخصیت زن در اسرافیل درون قابی که روایتی مردانه آن را شکل داده است قرار دارد؟ یا بیرون از قاب در کار خلق جهانی زنانه است. تحلیل فرمالیستی که بر اساس فرم و ساختار روایی فیلم در ادامه مطرح شد تا حد زیادی به این سؤال پاسخ داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.