شاهرخ مسکوب، بازخواني حزب توده و «كتاب مرتضي كيوان»
آواز كشتگان
شيما بهرهمند
«به خاطر تو/ به خاطر هر چیزِ کوچک هر چیزِ پاک بر خاک افتادند/ به یاد آر/ عموهایت را میگویم/ از مرتضي سخن میگویم.» حضور پُررنگِ مرتضي كيوان در ادبيات ما، از همين آخرين سطرِ شعر احمد شاملو تا ديگر شعرها از هوشنگ ابتهاج و سياوش كسرايي و احسان طبري و نادرپور، شايد از سَر رفاقتي هم بود كه كيوان با اهلِ ادبيات و فرهنگ داشت و بهخاطر تاريكي مرگِ نارواي او كه در سحرگاه روز بیستوهفتم مهر 1333 تیربارانش کردند. جز اينها آنچه مرتضي كيوان را با ادبيات ربط ميداد باور او به «نوشتن» بود، اينكه بهقولِ شاهرخ مسكوب، كيوان نوشتن را از سياست و سياست را از نوشتن جدا نميدانست و «چون مبارزي سياسي در تلاش بود تا سنگرهاي مطبوعاتي را يكي يكي به دست آورد، ولي به هر تقدير در اين آميختگيِ فرهنگ و سياست، او بيشتر آرزو ميكرد اديب هنرور مترقي باشد...». كيوان، آخرين نفر سمتِ چپ عكسي از جمع نامدارانِ ادبيات؛ هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، نیما یوشیج و احمد شاملو است كه برخی از بنیانگذاران انجمن ادبی «شمع سوخته» بودند. نسبتِ كيوان با ادبيات بيش از اينهاست، او از همان ابتداي نوشتن و فعاليت مطبوعاتي چنان شيفته نقد كتاب شد كه بهروايتِ مسكوب هرگز نتوانست از آن دل بكند و با پشتكاري غريب آن را دنبال ميكرد. جز نقدِ كتاب كه عمده آنها نقدهايي بود بر آثاري چون «ولگردان» ماكسيم كورگي، «خدايان تشنهاند» آناتول فرانس، «ديد و بازديد» جلال آلاحمد، «سايه» از علي دشتي، «انسان وحشي» اميل زولا، او مقالاتِ بسياري نيز نوشت ازجمله «پسيك آناليز»، «شهريار»، «درباره آناتول فرانس»، «به افتخار دانشمند بزرگ، استاد عبدالعظيم قريب»، «هنر در زندان ماترياليسم» و «هوارد فاست نويسنده بزرگ امريكايي در زندان». حشر و نشرِ مرتضي كيوان با نويسندگان دورانش او را به فكرِ تاسيس اتحاديه نويسندگان نيز انداخته بود و در اين راه كيوان نامهاي نيز به دكتر محمد مصدق نخستوزير مينويسد. اين اطلاعات همراهِ متنهايي در يادِ مرتضي كيوان بهقلم شاهرخ مسكوب و پوراندخت سلطاني و ديگراني ازجمله نجف دريابندري و سياوش كسرايي و ايرج افشار و محمدعلي ندوشن و محمدجعفر محجوب در «كتابِ مرتضي كيوان» آمده است كه شاهرخ مسكوب آن را «در مقام دوستی» گردآوري كرد و بار نخست در سال 1382 درآمد و از پسِ يكدههونيم اينك در نشر فرهنگ جاوید در دست انتشار است. در اين كتاب جز نقل و مقالات ديگران درباره كيوان، سرودههايي نيز در «ياد كيوان» بهچاپ رسيده از شاعراني نامدار: ابتهاج و ندوشن و مسكوب و مشرف آزاد تهراني و نادر نادرپور و نيما يوشيج و سياوش كسرايي. نوشتههايي هم هست از خودِ مرتضي كيوان شاملِ قطعات ادبي؛ «حسرت و آرزو»، «گفتوگوهايي در تنهايي: يك و دو»، «براي كتابهايم» و «به ياد پوري» و نيز نامههاي كيوان و چنانكه برميآيد او دستي گشاده در نامهنوشتن داشته است: «هشت نامه به پوري» و نامههاي ديگر به شخصيتهايي چون احمد شاملو و فريدون رهنما و جمالزاده و ديگران و سرآخر، چندين تحليل ادبيِ كيوان و چند نوشته پراكنده و واپسين نامهاش. كتاب همچنين در پيوست، سالشمار و كتابشناسي و نمايه و تصوير دستنوشتهها را نيز دارد. كيوان جز تسلط بر ادبيات مدرن چپ، حلقه ارتباطِ ميان نويسندگان و روشنفكران بسياري بود كه مسكوب موارد چندي از اين ارتباط و كارسازيِ كيوان را در كتاب آورده است و يكيشان در مورد نقدي كه «فرزانه» بر ترجمهاي از عبدالحسين نوشين مينويسد. ماجرا از اين قرار است كه صادق هدايت به فرزانه توصيه ميكند مطلبي درباره ترجمه نوشين از «پرنده آبي» اثر موريس مترلينگ بنويسد تا به اين بهانه توجه مردم و دولت به وضع سخت اين هنرمند بيمار در زندان جلب شود، قدمِ بعد پيداكردن جايي براي چاپِ مقاله است و آشنايي مطمئن كه بتواند آن را چاپ كند. مرتضي كيوان مثلِ هميشه پا پيش ميگذارد و آن نقد را در مجلهاي منتشر ميكند. كيوان بانيِ بهثمررسيدن پروژههايي ادبي نيز بوده است، براي نمونه ترجمه مجموعه «چه ميدانم» از زبان فرانسوي و نيز واسطه چاپِ آثار مترجمان در انتشارات اميركبير؛ مسكوب مينويسد در پاريس بودم كه باخبر شدم به مشاورت و اصرار او انتشارات اميركبير چاپ آثار هدايت به وضع آبرومندتري را تعهد كرده بود و همچنين بود چاپ «شنلِ» گوگول و «مرواريد سياه» و «وداع با اسلحه». به اينها اضافه كنيد فهرستِ دورودرازي از خدمات كيوان به فرهنگ و اهل آن را كه در جاي جاي كتاب از آن سخن رفته است. روايتِ شاهرخ مسكوب از مرتضي كيوان جز پرداختن به شخصيت و روزگارِ اين دوست، روايتي از زمانهاي نيز بهدست ميدهد كه مرتضي كيوان در آن زيسته و تفكراتش شكل گرفته بود. مسكوب كه از همفكرانِ كيوان بود، پس از کودتای ۲۸ مرداد به زندان افتاد و بهسختی شکنجه شد. او بعدها در خاطراتش، «روزها در راه» نوشت كه در آن روزها دو تن او را سرپا نگه داشتهاند، يكي مادرش و ديگري مرتضي كيوان كه مهرماهِ همان سال كشته شد: «در روزهایی که زیر شکنجه بودم، فقط این دو تا نگاهم میداشتند. یکی زنده و یکی مرده و امروز هر دوتاشان مردهاند ولی پاهای روح من، وقتی که بلایی بیشتر از طاقتم نازل میشود، همچنان روی همین دو پایگاه است. در آن روزها اینها وجدان مجسم من بودند که از من جدا شده بودند و هم مرا میپاییدند و هم دستم را میگرفتند.» بااينهمه، مسكوب در نوشتنِ سرگذشت مرتضي كيوان به راهِ مماشات نميافتد و ازقضا با رويكردي انتقادي و نه نوستالژيك، رسم كيوان و همقطارانش را بازخواني ميكند و با ذهني تر و تازه نقد و نظرات کیوان درباره كتاب و ادبيات را برمیرسد و از خاستگاه فكري او نشاني ميدهد. مسكوب معتقد است «سرشت پرمهر مرتضي كيوان چون درختي مشتاق رشد، از انسانگرايي رنسانس (ماركسيسم)، عرفان (شعر و ادب فارسي) و رمانتيسم (ادبيات فرانسه) پرورش مييافت. در جايي ديگر مسكوب اشاره ميكند كه كيوان در كار مطبوعاتي جسارت انتقاد و كنجكاويِ درخور و نادر و پشتكاري خستگيناپذير داشت و بعد از نوشتن سياههاي از عناوين نقدها و مقالات او، مينويسد «البته امروز و پس از گذشت آنهمه سال اين نوشتهها ارزش ادبي يا فرهنگي چنداني ندارند» گرچه نقل آنها را «نمودار ذهن جويايي» ميداند كه به هر گوشهاي از هر كتابي سر ميكشيد. اما انگيزه مسكوب از گردآوري كتابي در قدر و مقام كيوان آنطور كه خودش در مقدمه مينويسد يكي شخصي است و ديگري اجتماعي. از تاريخِ امضاي پاي مقدمه؛ 15 آبان 1381 بهحساب مسكوب بیش از نیمقرن است که مرتضی کیوان دیگر نیست. «در این سالهای دراز نهتنها مرگ او از یاد نرفته بلکه وجود ناموجودش پیوسته در خویشتن من حضور داشته و گاه و بیگاه چراغی فراراهم نهاده است. گردآوری این کتاب ادای دِين است». بعد ميرسيم به انگیزه اجتماعی كه از نظر مسكوب و كيوان و همفكرانشان، اجتماع همواره امري مهمتر بوده است و از اينروست شايد كه ذكر كردار كيوان و زندگي فردي او، هماره راهي به سوي جمع باز ميكند. مسكوب انگيزه اجتماعي را علل تاريخي ميداند كه سنت سياست را بهروال هميشگي برپا داشته و نيز اسباب فرهنگی كه «رازداری و آبروداری، احساس ناایمنی و تقیه است و نبود آزادی و ترس از فردای نامعلوم و ایبسا موجبات دیگر». مسكوب معتقد است در میان ما ایرانیان، آنها که میبایست و میتوانستند کمتر گفتهاند و نوشتهاند و تجربه شخصی، اجتماعی و سیاسی خود را به دیگران منتقل کردهاند و «تازه چندسالی است که پارهای از سازمانها و کسانی از اهل سیاست و قلم به این كار پرداختهاند، وگرنه ما، نسل مرتضی و یاران یا مخالفانش، بیبهره از تجربه پیشینیان، در کارزار سیاست افتادند. پس از ما نیز همین شد». مسكوب اين كتاب را نموداري از سرگذشت يكي از مبارزان با حقيقت عدالت اجتماعي ميداند: انتقام ناتمام تجربه یک زندگی کوتاه اما با صداقتی پرشور. چنانكه رفت دستكم مقاله انتقادي مسكوب در اين كتاب، روايتي است از دورهاي از تاريخ معاصر ما كه بازنشر چنين روايتي ضرورت حال ما است، درست در زمانه بابشدنِ رمانهايي مطول كه ازقضا گفتمان چپ را نشانه ميروند و آن را مسبب يا مقصر شكست تاريخي ميدانند و خواسته ناخواسته همدست با وضعيت مستقر و در كار حفظ و امتداد آن هستند. گفتمان ادبيِ مسلط سالهاي اخير مدعي مواجهه تازه با تاريخ است كه با انتقاد از نوستالژيا آغاز ميكند، بگذريم كه اين طيف با خطزدن بر ادبيات شاخصِ معاصر ما، از هدايت تا ساعدي و براهني و ديگران بنا دارد تلقي خود را جا بيندازد و بر نوستالژياي ادبي خط بكشد كه یادآوریِ آن ادبیات، ناچيزي وجه غالب ادبيات اكنون را بيشتر پديدار ميكند. طرفه آنكه جَستن از دامِ نوستالژيا اين طيف را به دركي فتيشيستي از تاريخ كشانده است به اين معنا كه آنان تاريخ را بهمثابه بازماندهاي از سرکوب درک ميکنند. يكيگرفتن گذشته و روايت گذشته، همان فتيش تاريخي است كه بخشي از ادبيات ما به آن مبتلاست. پارادايم مسلط در مواجهه با تاريخ شايد آن باشد كه ايرانيجماعت را گرفتار نسيان و بيحافظهگي ميداند و البته پارادايم ديگري است كه ما را بيش از حد درگير تاريخ ميداند، و اين هر دو را ميتوان تحتِ گفتمان شبهانتقادي صورتبندي كرد كه معضل بزرگ در مواجهه با گذشته را نوستالژياي تاريخي ميخوانَد. مسكوب در خوانشِ انتقادياش از تكهاي از تاريخ شخصيِ يك تَن كه ازقضا تاريخ اجتماع ميشود، سعي دارد وجهِ تاريك و جامانده از تاريخ را نشان دهد. او بدون توقف در دورانِ درخشان رفاقتها و مبارزات و مقاومتها، از گذشته روايتي مبتني بر حافظه نميسازد كه «گذشته» را واقعيتهاي تاريخي تمامشده يا روزشمار شکستها ميگيرند. از نظرِ مسكوب هركس خاطراتش را بنويسد يا بهتعبير درستتر خاطراتِ هر كس، تاريخي نيست درست برخلافِ تصور مسلط بر ادبيات اخير كه خيل بيشماري خود را صاحبِ حق بيان و موجودي تاريخي ميپندارند و دست آخر مكتوباتشان مصداقي از تعبيرِ «نوستالژي براي زمان حالِ» جيمسون است. مسكوب تلقيِ خود را با ساختِ دوگانه «خاطره بيدار» و «خاطره خفته» ابراز ميكند: او «خاطره بيدار» را «سرگذشت جان ما و تاريخ دروني مايي» ميداند كه خود درون تاريخايم و در آن بهسر ميبريم. و «خاطره خفته» آن است كه بامناسبت و بيمناسبت بهياد ميآيد و ميرود، بياثر. «در خاطره بيدار كه گرم كار است تا ما را به خود فراخواند، يادآوري نوعي بازسازي و احضار گذشته غايب است به زمان حال و حاضر؛ غايبي حاضر ميشود و حاضري (زمان حال) را به پس پرده ميراند تا آنجا را كه گاه ما كسي، حقيقتي يا چيزي رفته را كه ديگر نيست بيشتر به جان ميآزماييم تا آنچه را كه هست و هستي او در زماني است كه هنوز به گذشته نپيوسته». نگفته پيداست كه مرتضي كيوان نزدِ مسكوب يكي از اين خاطرات بيدار است و شايد معناي «زندگي جاويدِ» مرتضي كيوان كه شاملو شعري را به ياد او سرود در همين بودن و نبودنِ توأمان باشد. نگاهِ مسكوب در روايتِ گذشته، از اكنون به عقب بازميگردد و «گذشته» را بهشکل محتواي حافظه درنمييابد و همين تلقي است كه «كتاب مرتضي كيوان» را از روزشمار تاريخي يك شخصيت سياسي برميكشد، چهآنكه برخلافِ تصور كليشهاي، «حافظه» همهچيز را حفظ نميكند بلكه وقايع را با دستكاري و حذف تحويل ما ميدهد. پس اتكا بر حافظه در روايت خطاست و برعكس، زماني با فراموشي ميتوان به حقيقت دست يافت، آنچه آنتونيو نگري در مقاله «در ستايش فراموشي رخداد» آن را تئوريزه ميكند و از وضعيتي ميگويد كه پسراندنِ محتويات حافظه و يادآوريِ صرف و بهتعبيري «فراموشي مولد»، نوعي كنش مقاومتي است كه راه را براي خلق وضعيتهاي تازه باز ميكند. قرائتِ انتقادمحور مسكوب از زمينه و زمانه كيوان جلوِ بهجريانافتادن حافظه را ميگيرد مگر آنجاكه حضور يك خاطره در حافظه معنايي بيشتر داشته باشد و اين «تبديل زمان گذشته است به زمان حال.» خاصه در جايي كه مسكوب آستين بالا ميزند تا از حزب توده و راه و بيراهِ تفكرات ماركسيستي بگويد. قرائتِ مسكوب از آن دوره رگههايي رمانتيك دارد و البته خودْ به اين امر واقف است، آنجاكه اشاره ميكند كيوان از اساس، رمانتيك بود و خوانشِ سياسي او و همفكرانش از حزب و سياست هم با نوعي رمانتيسم همراه است. مسكوب از سحرگاه بيستوهفتم مهر 1333 آغاز ميكند كه كيوان را كشتند. «همان روز طرفهاي عصر داشتم ميرفتم سر قرار حزبي، در خيابان سيمتري بودم اول منيريه كه چشمم افتاد به بساط روزنامهفروشي: تيرباران گروه اول افسران حزب توده ايران - و تيرباران مرتضي كيوان! با عكس و تفصيلات و چشمهاي بسته و بدنهاي طنابپيچ و سرهاي افتاده كشتگان. همه را در آني به يك نگاه ديدم اما هيچ نفهميدم. گويي ناگهان در چاه خواب افتادم... آخر هنوز خونريختن كاري خطير بود و مردم چنين مرگْارزان نبودند.» شاهرخ مسكوب و مرتضي كيوان در همان حزب با هم آشنا شده بودند و خيلي زود اين آشنايي به دوستيِ ماندگاري بدل شد. در آن سالها كه حزب توده بهقولِ مسكوب «كشتگاه آرزوهاي بسياري از زحمتكشان و روشنفكران سرزمين بلاديده ما» بود كه «از بيداد به جان آمده بودند و به جان ميكوشيدند تا چرخ را برهم زنند و عالمي و آدمي ديگر بسازند.» آن روزگار كه عضويت در حزب توده «بهمنزله پيوستن، همفكري و همراهي با احزاب برادر بود» و روشنفکران ما از اين راه در جنبشي پيشرو و همگاني در نهضت چپ جاي ميگرفتند. از اين منظر است كه مسكوب مينويسد «انترناسيوناليسم» با «ناسيوناليسم» منافات نداشت كه هيچ، پشتيبان آن نيز بود. چنين همبستگي بزرگي بود كه از سر گذراندنِ ملال ابتذال روزمره را ممكن كرد و ايماژي از آزادي ساخت. «براي اين آزاد زيستن ميپنداشتيم كه ماركسيسم آنهم آن خام و خشتي كه ما شناخته بوديم، تنها راه و روش علمي و كارساز و دواي دردهاي اجتماع است و مرهم زخمهاي رواني ما... زخمهايي كهنه، صدساله و بيشتر!» مسكوب مينويسد كه ما از آزادي تصور خود را داشتيم و آزاديِ برآمده از ايدئولوژي در كشورهاي سوسياليستي را نميشناختيم و در ادامه از سادهكردنِ سير پيچيده تحول اجتماعي در روند مبارزه طبقاتي سخن ميگويد به اين گمان كه راز و رمز پيشبرد تاريخ را يافتهاند و بعد، به ماجراي آذربايجان و درگيري حزب با جبهه ملي اشاره ميكند و سياستهاي حزب كه در جريان مليشدن صنعت نفت و كودتاي بيستوهشتم مرداد ترديدهايي را برانگيخته بود. «ولي دستكم گروهي از ما خيال ميكرديم بدنه حزب سالم است و در شرايط ديگر و روزي كه حزب علني شود با اينهمه نيروي مومن و فداكار آب رفته به جوي باز خواهد گشت!» آنان، كشتگان و رفتگانِ آن سالها، اختناق پس از اختناق را تجربه كردند، اشغال ايران را ديدند و فقر و جهل را، براي برچيدن بساط فقر و جهل به ميدان آمدند، غافل از گرفتاريهاي نهضت چپ در چنبره استالينيسم و عاقبتش. «سالهاي بعد كه حقيقت تلخ برملا شد، كساني از سر خشم و دلسوزي گفتند: كيوان و كشتگان ديگر گول خوردند، با عمرشان بازي كردند... و اين را طوري ميگفتند كه گويي فداي سادهلوحي خود شدند.» از نظر مسكوب شكست، يكي از بزرگترين و دردناكترين تجربههاي اجتماعي-فرهنگي صد سال اخير انسان در اروپا و آسيا و نيز ايران را به يك «اشتباه» فروكاستن و گذشت و مقاومتِ گروهي را ناشي از فريب و سادگي خواندن خودْ سادهلوحي بزرگي است در فهم و شناخت تاريخ اين عصر. از اينروست كه مسكوب مينويسد، باري، در آن «زمانه شكنجه و اميد» پيدا بود كه جواني اهلِ درد مثل مرتضي كيوان، با آن سرشت عاشقانه و مردمدوست، شيفته دانستن و دريافتن و بيمار عدالت، روزي ناگزير سر از حزب درآورد. چونان كه كيوان درباره شعري از سياوش كسرايي به فريدون رهنما نوشت «شاعر چگونه ميتواند جدا از مردمش و بيرون از تاثير مردم يك هنرمند باشد. جز اين هرچه باشد آسمان بيستاره است، كور است، تاريك است، گرفته است، حقير است» که بهقولِ ه.الف.سايه «كيوان ستاره بود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.