یادداشتی بر فیلم آشغالهای دوستداشتنی
نگاهی فانتزیک به یک سوگرنجنامه
محمدعلي آرامي . متخصص مغز و اعصاب
پیش از آنکه به تماشای فیلم آشغالهای دوستداشتنی بنشینم، گمان میکردم ماجراهای سال ۸۸ و نگاه هنرمندانه امیریوسفی را به این حوادث شاهد خواهم بود. اما آنچه بر پرده نقرهای دیدم، فقط لحظات کوتاهی از این رخداد بود و در واقع امیریوسفی حوادث ۸۸ را دستاویزی برای پرداختن به تاریخ سیاسی یک خانواده متوسط ایرانی کرده است؛ خانوادهای که در دوران طولانی گذار از جامعهای سنتی به مدرن، دچار آسیبهای متناوب میشود و گویی این تلخیها را پایانی نیست. تقدیر مادر فیلم که نقش محوری را بر عهده دارد، تحمل سوگهای پی در پی است و در واقع فیلم سوگنامه این مادر است. این تقدیر چنان ریشهدار است که حتی از دوران جنینی منیر، هنگامی که در شکم مادر باردارش نطفه بسته است، آغاز میشود. آشکار است که این نگاهی فانتزیک است، ولی ژرفای تلخی زندگی زنی را نشان میدهد که تقدیرش سوگواری ابدی است. مرور زندگی منیر در فیلم آشغالهای دوستداشتنی، انعکاس وقایع تاریخ سیاسی ایران را از حدود صد سال پیش بر خاطره مادر، دختر و خواهر یک خانواده سنتی رو به مدرنشدن به تصویر میکشد. این فیلم و روایت قصد ارائه اطلاعات تاریخی ایران را ندارد، بلکه روایت همان رنجنامه مادر است؛ روایت خاطراتی که با قابهای عکس پیوسته در ذهن مادر زنده میشوند. او که شاهد ازدستدادن پدر، برادر و فرزند خود بوده است، آنها را رودرروی هم قرار میدهد تا نشان دهد داوریکردن چقدر دشوار است و اگر گفتوگویی میبود، چگونه میتوانست به درک متقابل و مدارایی سازنده منجر شود و از حجم خشونتها بکاهد. گویی پیام مادر این است: «فرزندان من با هم سخن بگویید و همدیگر را دریابید تا به این تقدیر تلخ پایان دهید». فصل مشترک همه این ازدستدادنها دری است که کوبیده میشود، با زور گشوده میشود و یکی از افراد خانواده را میبرد یا خبر از سفر بیبازگشت فرزندی دیگر فرا میرسد. کوبیدهشدن در، یعنی خبر از یک سوگ تازه و پایانی بر تلاشهای یک نسل و جوانهزدن نسلی تازه که گویی شوربختانه تقدیر چندان متفاوتی نخواهد داشت. مادر، شاهد و راوی این سوگرنجنامه هیچگونه قضاوت و ارزشگذاری درباره اعتقادات عزیزان خود ندارد. او فرزندان خود را با همه دغدغهها، خشمها، اتهامهایی که بر هم وارد میکنند و جسارتها و ضعفهایشان به یک اندازه دوست دارد و دلنگران آنها بوده؛ درست به همان میزان که هماینک نگران سیما و آرش است. واقعه ۸۸ بهانهای است که وارد خانهای در یکی از محلات نسبتا قدیمی تهران شویم؛ خانهای که پر است از نمادها و نشانههایی از وقایعی که پیوسته بر سر نسلهای گوناگون مردم فرود آمدهاند؛ نشانههایی از عشقها، ترسها، امیدها و اضطرابها در جایجای این خانه لانه گزیده است و مادر چنان با آنها در تنهایی خود خو گرفته و سالها زیسته است که جداکردن آنها به عنوان آشغال از خانه، رنجی مضاعف به همراه دارد. این دلبستگی چنان قدرتمند است که در پایان فیلم مادر بار دیگر به دنبال ماشین انتقال زبالهها میدود تا آشغالهای دوستداشتنی خود را بار دیگر به چنگ آورد. امیریوسفی هوشمندانه با روایتی فانتزیک از تلخی این تراژدی همیشه جاری کاسته و این غمنامه را قابل تحمل کرده است و شاید یکی از کارکردهای هنر همین باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.