انتقال پايتخت، دوباره روي ميز مسئولان
شرق: روز گذشته محسن هاشمي، رئيس شوراي اسلامي شهر تهران، جلسه علني بررسي بودجه سال 98 شهرداري تهران را براي رسيدن به جلسه ديگري با معاون اول رئيسجمهور با موضوع انتقال پايتخت از تهران ترک کرد. او در هنگام ترک جلسه شورا به خبرنگاران گفت شوراي شهر با انتقال پايتخت مخالف است و اعضا ميگويند هزينههايي را که ميخواهند براي انتقال پايتخت بپردازند، بهتر است به تهران اختصاص دهند تا بتوانيم تهران را ساماندهي و درست کنيم. رئيس شوراي شهر تهران ادامه داد: هر دولتي که بر سر کار ميآيد، مطالعهاي درباره انتقال پايتخت انجام ميدهد و معمولا هزينههايي را برآورد ميکند که ما معتقديم اين هزينهها را به تهران بدهند تا بتوانيم در تهران اقدامات لازم را انجام دهيم. گفتههاي محسن هاشمي درباره اصرار دورهاي مسئولان دولتي بر انتقال پايتخت درست به نظر ميرسد. هر چند سال يکبار بحث انتقال پايتخت از تهران جدي ميشود و جلساتي براي اين تغيير برگزار ميشود. هميشه هم مسئولان شهري تهران با اين مسئله مخالف هستند و ميگويند انتقال پايتخت هزينههاي زيادي را متوجه کشور ميکند. آنهايي که از موافقان طرح انتقال پايتخت هستند، مسئله زلزله را مهمترين دليل خود براي اين انتقال عنوان ميکنند؛ شلوغي، ترافيک، آلودگي هوا و همچنين تجمع تمامي امکانات فرهنگي و رفاهي در تهران از ديگر دلايلي است که به خاطرشان براي تغيير پايتخت جلسه گذاشتهاند.پايتختها ازآنجاکه مرکز تجمع قدرت سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي به شمار ميروند، عموما نقشي اساسي در زندگي ملتها دارند. اين اهميت سبب شده است که مراکز جمعيتي عمدهاي حول کلانشهرها شکل بگيرد و تبعات منفي زيادي از خود بر جاي بگذارد. عمده کلانشهرهاي دنيا بهواسطه مرکزيت، از چالشهايي مانند ترافيک، آلودگي هوا، آسيبهاي اجتماعي، بافت فرسوده، مشکلات زيستمحيطي و... رنج ميبرند. در اين ميان کلانشهر تهران نيز از اين قاعده مستثنا نيست.بر اساس آمار، تهران جزء 50 شهر پرجمعيت دنيا است که به لحاظ تراکم جمعيتي بيش از 16 درصد جمعيت کشور را در خود جاي داده است و در هر کيلومترمربع آن بيش از 11هزارو 650 نفر زندگي ميکنند؛ درحاليکه پنج هزار هکتار از بافت مسکوني آن فرسوده است و بيش از 13 گسل حيات ساکنان را تهديد ميکند که سه گسل آن بهتنهايي پتانسيل ايجاد زلزلهاي را با قدرت بيش از هفت ريشتر دارد. همه اينها باعث ميشود که بحث انتقال پايتخت اصليترين راهکاري باشد که به ذهن مديران برسد. سال 96 دوباره بحث انتقال پايتخت جدي شده بود. ماجرا ازاینقرار بود که در دوره مجلس نهم، طرحي براي امکانسنجي انتقال پايتخت سياسي- اداري کشور مطرح شد و در آن، تمهيدات لازم براي زمانبندي و مکانيابي تبديل به قانون شد. طبق اين قانون وزارت راهوشهرسازي بايد شوراي عالي تشکيل ميشد تا در آن تهران از لحاظ زيستمحيطي، زلزله، آب و ترافيک و ساير موارد بررسي شود. تا سال گذشته بازهم اين قانون اجرائي نشده بود و نمايندگان مجلس از عباس آخوندي، وزير وقت راهوشهرسازي سؤال کردند که چرا اين قانون تابهحال اجرا نشده است. پس از اعتراضات نمايندگان مجلس بود که اسحاق جهانگيري، بهمن سال گذشته گفت: پس از آنکه شناخت دقيقي از تهران بزرگ حاصل شود، حتما قادر خواهيم بود ساماندهي شهر تهران را نيز بهتر انجام دهيم. دو ديدگاه متفاوت براي حل مسائل و مشکلات تهران از سوي کارشناسان که يکي انتقال پايتخت و ديگري ساماندهي منطقه شهري تهران بزرگ است، مطرح ميشود که لازم است هر دو ديدگاه را موردبررسی دقيق و علمي قرار دهيم و در شوراي عالي ساماندهي شهر تهران مطرح شود. سال 1394 نيز وظيفه بررسي انتقال پايتخت به شوراي عالي ساماندهي و تمرکززدايي از تهران محول شد و قانون امكانسنجي انتقال مركز سياسي و اداري كشور و ساماندهي و تمركززدايي از تهران به تصويب رسيد. مواد يک و دو اين قانون بيان ميکند: «شوراي ساماندهي مركز سياسي و اداري كشور و ساماندهي و تمركززدايي از تهران» با استفاده از ظرفيتها و اعتبارات پژوهشي و تحقيقاتي وزارت راهوشهرسازي (دبيرخانه شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران) و سازمان مديريت و برنامهريزي كشور بهمنظور انجام اقدامات زير تشكيل ميشود: الف- بررسي و جمعبندي مطالعات انجامشده در خصوص تمركززدايي و ساماندهي شهر تهران پيرو مطالعات مجموعه شهري تهران مصوب سال ۱۳۸۲ شوراي عالي شهرسازي و معماري ايران ب- انجام پژوهشهاي ضروري با هدف امكانسنجي و ارائه راهكارهاي برونرفت از وضع موجود پ- تبيين و ارزيابي، پيشبيني و تعيين پيشنيازها، الزامات و تمهيدات اجرائي و راهبردهاي پيشنهادي براي ساماندهي تهران بزرگ ت- امكانسنجي انتقال مركز سياسي و اداري و جانمايي مكان مناسب براي آن در افقهاي زماني كوتاهمدت، ميانمدت و بلندمدت ماده ۲ - اعضاي شورا عبارتاند از:۱- رئيسجمهور و يا معاون اول وي بهعنوان رئيس شورا۲- رئيس سازمان مديريت و برنامهريزي كشور۳- وزير راهوشهرسازي بهعنوان دبير شورا۴- وزير كشور۵- وزير اطلاعات۶- وزير نيرو۷- رئيس سازمان ميراث فرهنگي، صنایعدستی و گردشگري۸- رئيس سازمان حفاظت محيط زيست۹- رئيس شوراي اسلامي شهر تهران۱۰- شهردار تهران۱۱- رئيس ستاد كل نيروهاي مسلح۱۲- دو نفر از اعضاي كميسيون شوراها و امور داخلي كشور، يك نفر از اعضاي كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي و يك نفر از اعضاي كميسيون عمران به انتخاب مجلس شوراي اسلامي به عنوان ناظر. ماده سوم اين قانون نيز بيان ميدارد که شورا موظف است حداكثر در مدت دو سال از تاريخ لازمالاجراشدن اين قانون نتايج تحقيقات و مطالعات خود را تهيه و به دولت ارائه كند؛ اما اين اتفاق نيفتاد. براساس مصوبه مجلس، شوراي ساماندهي و تمرکززدايي در تهران موظف شد حداکثر در مدت دو سال نتايج تحقيقات خود درباره تمرکززدايي و ساماندهي شهر تهران را به دولت ارائه کند؛ اما سال 95 نايبرئيس مجمع نمايندگان استان تهران با انتقاد از اين شورا بيان کرد قدرت لازم براي انتقال پايتخت در اختيار مسئولان نيست. محمدرضا نجفي درباره ضرورت تمرکززدايي و ساماندهي پايتخت، گفته بود: بررسي و مطالعه درباره تمرکززدايي و ساماندهي تهران کاملا مفيد و ضروري است؛ اما ترکيب شورايعالي مصوب مجلس گذشته براي پيگيري ساماندهي و تمرکززدايي از تهران نيازمند بازنگري است؛ ضمن اينکه ميتوان در کنار تغيير ترکيب محورهاي مأموريت ديگري را براي شورايعالي تمرکززدايي از تهران در نظر گرفت؛ زيرا انتقال پايتخت يک پروژه بسيار سنگين و نيازمند منابع کافي و زمان طولاني است که منابع و زمان لازم در اختيار مسئولان نيست؛ ازاينرو براي حلوفصل مسائل جاري بدون احاله به آينده بايد تدابير ديگري اتخاذ شود؛ بهعنوان مثال بايد قواعد ساختوساز و نظامات شهري از سوي دستگاههاي ذيربط مورد توجه قرار گيرد. مسئله اينجاست که در کشور ما و در برهههاي مختلف تاريخي پايتخت سياسي کشور بارها تغيير کرده؛ اما از سال 1174 و معرفي تهران بهعنوان پايتخت تاکنون، اين شهر هنوز پايتخت سياسي کشور ايران است. آغا محمدخان قاجار بعد از رسيدن به شاهي، تهران را بهعنوان پايتخت ايران معرفي کرد. تا قبل رويکارآمدن شاه قاجار، شيراز پايتخت سرزمين کهن ايران بود و بعد از کناررفتن زنديه و قتل عام آغا محمدخان در اين شهر، ديگر چيزي از شيراز به جا نمانده بود. شاه قاجار در انتخاب پايتخت به جز شيراز دو گزينه داشت؛ اولي اصفهان بود و دومي تبريز که اولي را به خاطر بيرونقي و دومي را به خاطر نزديکي به عثماني انتخاب نکرد و همراه با سپاهش راهي تهران شد تا اين شهر را بهعنوان پايتخت خود انتخاب کند. موقعيت سوقالجيشي اين شهر مهمترين علت انتخاب تهران بود. يکي ديگر از علتهاي اين انتخاب آبوهواي مناسب آن روزهاي تهران بود که شاه قاجار را مجاب کرد که اين شهر را به پايتختي خود انتخاب کند. اين انتخاب سبب شد که تهران، از آن سال به بعد تبديل به مهمترين شهر ايران، چه در زمان شاهان قاجار و پهلوي و چه در زمان جمهوري اسلامي شود. حالا تهران پايتخت است؛ اما بايد در نظر گرفت که مسائل زيرساختي در ساختوساز اين شهر شلوغ و مهم رعايت نشده است. مسئولان و کارشناسان شهري ميگويند يک زلزله مهيب ميتواند در لحظهاي تهران را از هستي ساقط کند و به علت ساختوسازهاي غيراستاندارد در کوچهپسکوچههاي شهر در صورت وقوع زلزله، رسيدن نيروهاي امدادي به حادثهديدگان غيرممکن به نظر ميرسد. از دهه ٦٠ بارها موضوع انتقال پايتخت سياسي به شهر ديگر و حتي تقسيم پايتخت اقتصادي بودن با شهر ديگري مطرح شده بود؛ اما بزرگي و نشدنيبودن کار همواره عامل توقف آن بوده است. در دولتهاي نهم و دهم و در برخي حوادث طبيعي نظير زلزلههاي بزرگ، موضوع انتقال پايتخت به شکلي دورهاي مطرح و جلسات و تصميماتي ابتدايي و سطحي هم با هدف خلوتکردن تهران گرفته شد؛ اما دوباره کنار گذاشته ميشد تا اينکه در دولت يازدهم که بخشي از دوران خود را با مجلس نهم گذراند، دولت به اجراي قانون امکانسنجي و ساماندهي تهران براي انتقال پايتخت ملزم و متعهد شد؛ قانوني که هنوز اجرائي نشده است.تهران با وجود قرارگرفتن روي گسل زلزله و برخورداري از حجم زياد بافت فرسوده، با مشکل محدوديت منابعي مانند آب و زمين روبهرو است. ازاينرو جمعيت و ترافيکهاي سنگين و ضعف در سامانه حملونقل عمومي نيز از مصائب تمامنشدني اين شهر است؛ اما انتقال پايتخت که به گفته مسئولان مدت زماني 10ساله را در بر ميگيرد، چقدر عملياتي است؟ در ميان مسئولان تنها دولتيها هستند که موافق طرح جابهجايي هستند و مديران شهري با اين جابهجايي مخالفاند. حسن روحاني نيز درباره اين جابهجايي عنوان کرده بود: اين اتفاق يکشبه و يکساله رخ نميدهد و ممکن است ۱۵ سال طول بکشد؛ بنابراين نبايد درباره حل مشکلات اين استان کوتاهي شود؛ بلکه بايد براي جمعيت زيادي که به استان تهران آمدهاند، فکري کرد. قرار نبود تهران چنين جمعيتي را در خود پذيرا باشد.نکته مهم ديگر مکانيابي پايتخت جديد با توجه به درنظرگرفتن مسائل سياسي، امنيتي، فرهنگي، جغرافيايي و قومي است. عموما در کشور ما فرايند انتخاب يک شهر بهعنوان مرکز استان، شهرستان و حتي بخش همراه با چالشها و تنشهاي قومي و محلي بوده است که با توجه به اهميت پايتختي، نميتوان تبعات جدي و مهم اين مسئله را ناديده انگاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.