هادي خانيکي و پارادايم فرهيختگي و سياستورزي
غلامحیدر ابراهيمباي سلامي عضو هيئت علمي دانشگاه تهران
پويايي و سرزندگي جامعه وابسته به فعاليت و تلاش بيوقفه اشخاصي است که سهم مؤثري در روشنگري و فعاليت براي جريانسازي مثبت در زندگي اجتماعي مردم دارند. هادي خانيکي، استاد دانشگاه علامه طباطبایي، ازجمله شخصيتهاي علمي، فرهنگي و سياسي و اخلاقي جامعه ما است که با درايت و اقدامات متواضعانه و مؤثر در جامعه فرهنگي و دانشگاهي و بهويژه در ارتقا و توسعه علوم انساني نقش ايفا کرده است.خانيکي را ميتوان نمونه مناسبي از نسل فرهيخته انقلاب اسلامي دانست که در عنفوان جواني از دکتر شريعتي و امام خميني تأثير ميپذيرد و همه فعاليتهاي خود را بر محور دانش و فرهنگ استوار ميکند.او که هماکنون دانشيار دانشگاه علامه طباطبایي است، در جريانسازي فرهنگي و دانشگاهي با قلمزدن در مطبوعات و خلق منظومههايي مانند «نامه فرهنگ» و «دفتر دانش» کار خود را آغاز کرده و قوام بخشيده است.در تأسيس اجتماع علمي و خلق گفتمانهاي جديد علاوه بر تشکيل انجمنهاي علمي مانند انجمن مطالعات فرهنگي و انجمن جامعهشناسي ايران و حضور و ايراد سخن در همايشهاي بينالمللي به تعالي و همسازي اخلاق، فرهنگ و سياست پرداخته است. از ديدگاه خانيکي اگر فرهنگ و سياست بر پايه اخلاق بنا شود، منجر به پيشرفت جامعه خواهد شد و غرقشدن معرفت و کنش اجتماعي مبني بر اخلاق در گودال پارادوکسيکال ولنگاري و تعصب مسئله عمدهاي است که جامعه کنوني ايران با آن مواجه است. او مانند آمارتياسن، در تعريف و گسترش خشونتها و گروههاي ترور در غرب آسيا به تحليل هويتهاي تکوارهگرا و خلق خشونت و شرارت براساس سوءتفاهم از اين زمینه ميپردازد. گسترش تعصبات، افراط و تحجر قشري که با رسانهها و فناوري نوين هم به آن دامن زده ميشود، هويتهاي مرگباري مانند داعش و القاعده را خلق ميکند. جامعه ايراني گرچه تاکنون در برابر فرايند تشكيل هويتهاي تکواره مقاومت کرده است؛ ولي با تحرکاتي که مشاهده ميشود، نيازمند درنگ و تأمل فراوان است. او گسترش تحمل تکثر فرهنگي و تعالي چندفرهنگي را راهحل اساسي اين معضل ميداند.خانيکي ازجمله انديشمنداني است که به توسعه مفهوم «گفتوگو» بهعنوان يک راهبرد و استراتژي مهم و سازوکاري کاربردي و تاکتيکي براي رفع سوءظنها و سوءتفاهمها ميپردازد و در آثار خود تفاهم و توافق براي شناخت و حل مسائل جامعه را راهکار اصلي قلمداد کرده است. از نگاه او گفتوگو و تفاهم مسير رسيدگي به صلح پايدار به واسطه تحقق عدالت اجتماعي است. گفتوگو مسير اصلي براي دستيابي به جهان معنايي مشترک و خلق و تقويت ارزشهايي است که به تحمل، تسامح و تساهل در زندگي ميانجامد و بازي با هم، نه در برابر هم را براي بشر فراهم ميکند.در رويکرد خانيکي مقدمه و ابزار اصلي تحقق اين گفتوگو تقويت جامعه مدني است و دستيابي به قدرت از طريق اخلاق پسنديده است و دموکراسي تنها راه پرهيز از تزاحم و تضاد نهاد اخلاق و نهاد سياست است؛ چون در چنين شرايطي قدرت مشروعيت پيدا ميکند و اخلاقي ميشود و اخلاق و نيکويي نيز به قدرت ميرسد و تقويت ميشود.او مسئله دانشگاه امروز را پراگماتيسم نقابداري ميداند که دانشجو را به جاي دعوت به ژرفانديشي و فهم مسائل عمده و وضعيت جامعه، بهنوعي عاقبتانديشي حسابگرايانه و عافيتطلبي هدايت ميکند و بهتدريج اين آسيب جدي بر روح دانشجويان و جامعه دانشگاهي حاکم ميشود که مدرکي براي امتيازطلبي اجتماعي و اقتصادي فراهم کنند و حتي موضوع توليد علم و مقاله را در همين راستا توجيه و ارزيابي کنند. خانيکي نهتنها نقش عمدهاي در نهادسازی فرهنگي و دانشگاهي دارد؛ بلکه در مجموعه آثار خود بهمثابه يک نهاد چندوجهي از فرهيختگي و سياستورزي در فضاي جامعه ايران حضور دارد.خانيکي يک شخصيت اتوکشيده و خشک آکادميک نيست. يک فرهيخته دانشگاهي و سياسي است که به اقتضای موضوع و زمان در رسانه و مطبوعات قلم ميزند، در کنار روشنفکران حتي با سليقه متفاوت ميايستد و در دانشگاه تحقيق و تدريس ميکند. او در همايشهاي ملي نظريهپردازي ميکند و اگر در شهرهاي کوچک و حتي روستايي به همايش دعوت شود، تا حد ممکن از حضور و سخنراني امتناع نميکند.او بهعنوان يک اصلاحطلب در فعاليتهاي سياسي، حزبي و گروهي مشارکت ميکند و با مشي اعتدالگرايانه و پرهيز از خصوصيکردن امر اخلاقي و سياسي با تواضعي که از سر فرهيختگي دارد، مورد اعتماد همه گروهها حتي مخالفان سياسي خود است.امروز در كتابخانه ملي ايران به همت مجله بخارا گروهي از انديشمندان درباره 50 سال فعاليت فرهنگي، سياسي و علمي او سخن ميگويند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.