به مناسبت ۱۴ اسفند، سالروز درگذشت رهبر ملیشدن صنعت نفت
مصدق خسته از تبعيد و تنهايي
مهرشاد ايماني
امروز سالروز درگذشت مردي است كه سالهاي پاياني عمر خود را در تبعيد و تنهايي گذراند. از محمد مصدق سخن ميگويم؛ اويي كه منشأ راه جديدي براي ملت ايران بود تا دو امر مهم يعني قانونگرايي و كوتاهشدن دست بيگانگان از خاك ميهن ميراث جاودانش باشد. بيترديد مليشدن صنعت نفت نقش مهمي در مناسبات سياسي و اقتصادي ايران بر جاي گذاشت و توانست تسلط هويتي ايرانيان را بازگرداند. درواقع اهميت مليشدن صنعت نفت بيش از آنكه بر مناسبات اقتصادي و منافع مالي ايران اثربخش بوده باشد، منشأ بازتوليد مفهوم استقلال بود. در شرايطي نفت بهعنوان مهمترين منبع طبيعي ايران براي مردم ايران به رسميت شناخته شد كه انديشههاي چپگرايانه مترصد ايجاد يك امپراتوري فراگير بودند. ترويج چپگرايي علاوه بر آنكه در حوزه انديشه ريشه ميدواند، از نظر تمامیت ارضي نيز كشورهاي مختلف را نشانه ميگرفت و ايران نيز از اين موضوع مستثنا نبود. شاهد مثال آن نيز خيمهزدن و بيروننرفتن روسها از خاك ايران در پي جنگ جهاني دوم بود. شايد در ابتدا چنين ميگفتند كه جنگ جهاني اقتضا ميكند تا براي برقراري امنيت خاك ايران مورد استفاده شوروي و انگلستان قرار بگيرد؛ اما وقتي جنگ تمام شد و حتي ژاپن نيز پس از حمله شيمايي آمريكا تسليم شد، نيروهاي روس از خاك ايران خارج نشدند. بعدها مشخص شد كه هدف اصلي آنها كسب نفت شمال ايران و جدايي منطقه آذربايجان بوده است. اگر به دقت به ماجراي فرقه دموكرات آذربايجان نگاه كنيم، درمييابيم كه گويي شوروي عليه ايران با عامليت سيدجعفر پيشهوري در جنگی تمامعيار به سر ميبرد؛ زيرا ظهور فرقه دقيقا زماني رخ داد كه شوروي براساس ماده 5 پيمان سهجانبه ايران، انگليس و شوروي در مدت شش ماه موظف به ترك ايران شد. شوروي كه با تلاشهاي مصدق نتوانسته بود نفت شمال را در اختيار بگيرد، پيشهوري را جلو انداخت تا از تأسيس فرقه دموكرات و بعدها از حكومت خودمختار آذربايجان سخن بگويد. تمام مناقشات آذربايجان نهفقط ريشه در زيادهخواهي شوروي بر نفت ايران داشت؛ بلكه حكايت از جرياني داشت كه ميخواست بسياري از كشورها را با الحاق به يك عنوان يعني اتحاد جماهير شوروي يكسانسازي كند و شايد اين موضوع از همان سياست ملتسازي و متعاقب آن دولتسازيهاي لنين منشأ ميگرفت. سياستهاي شوروي آنچنان با شدت جلو ميرفت و كشورها را چه از نظر تماميت ارضي و چه از نظر انديشهاي درمينورديد كه مهمترين دغدغه دو كشور مهم دنيا يعني انگليس و آمريكا مهار شوروي بود. بههرروي مصدق در چنين شرايطي كه هويت ملي و تماميت ارضي ايرانيان در معرض خطر به نظر ميرسيد، توانست يك پيام سياسي مهم را به جهانيان عرضه كند كه ايران براي ايرانيان است. حتي پيش از مصدق نيز ايران با انواع تحقيرهاي كشورهاي مهم دنيا مواجه شده بود؛ شاهد مثال آن قراردادهاي ننگيني است كه در دوره قاجاريه منعقد شد؛ قراردادهايي كه علاوه بر ناديدهگرفتن حقوق مردم ايران، مايه تحقير ايرانيان بود؛ هرچند پس از قاجاريه، رضاخان در دوران حكومت خود توانسته بود با اجراي برنامههاي توسعهاي، كشور ايران را از خمودگي پيشين بيرون بياورد؛ اما توسعه رضاخاني منجر به اثبات حقطلبي و هويتخواهي مردم نشده بود. شايد به همين دلايل مردم پس از استعفاي مصدق به خيابانها آمدند و در مقابل گلولههاي رژيم دوم پهلوي قرار گرفتند و تنها خواستهشان آن بود كه شاه دوباره مصدق را نخستوزير كند. عمل مصدق مانند اقدامات رضاخان به طور مستقيم به زندگي روزمره مردم مرتبط نبود؛ اما او براي مردم بسيار محبوب شد و شايد دليل اين موضوع، تحقير تاريخي ايرانيان در مقابل حكومتهاي استعمارگر بوده باشد. درحقيقت مصدق مانند يك شواليه ظهور كرد و توانست از حق مردم بر نفت خود دفاع كند و با اصرار بسيار آن را به تصويب برساند و در محاكم بينالمللي اين موضوع را به اثبات برساند. مصدق آنقدر با ابزار ديپلماسي آشنا بود كه بدون هيچ جنگ و خونريزي دنيا را متقاعد كرد كه ازاينپس بايد حقوق يك ملت را بپذيرند و ديگر نميتوانند ايران را حياط خلوت خود فرض كنند. هرچند كه مليشدن صنعت نفت در آن زمان به دليل دراختيارنداشتن امكانات بهرهبرداري نفتي براي ايران عوايد مالي چنداني نداشت و نميتوانست بهسرعت منشأ منافع اقتصادي باشد؛ اما آنچه در نهضت نفتي ايران مهمتر از بهرهبرداري نفتي به نظر ميرسد، تحكيم هويت ملي است كه البته چنين خوانشي دور از مرام مصدق نيز نيست؛ زيرا خاستگاه مصدق جبهه ملي است. مصدق علاوه بر مليشدن صنعت نفت تلاش بسياري براي تحقق اصل دموكراسي در ايران كرد. او باور داشت كه مردم تعيينكنندگان سرنوشت خود هستند و شايد بههميندليل بود كه يكي از دو هدف خود را اصلاح قانون انتخابات معرفي كرد. گرچه او از تبار قاجار بود؛ اما بههيچوجه تمايل به نظام سلطنتي نداشت و هرچند با پيشنهاد فاطمي مبني بر اعلام جمهوريت مخالفت كرد؛ اما همواره تلاشش اين بود كه شاه را بهعنوان يك سِمت تشريفاتي معرفي كند. قطعا كوتهنظري است اگر ديدگاه مصدق مبني بر كاهش اختيارات شاه را بهمثابه قدرتطلببودنش فرض كنيم؛ زيرا اين ديدگاه نهفقط در دوران نخستوزيري او بلكه پيشازآن نيز قابل مشاهده است. مخالفت مصدق با طرح فاطمي نيز گوياي آن است كه او يك مليگراي تندرو نبود؛ بلكه سعي ميكرد با كمترين هزينه عمومي و از طرق قانوني اهداف ملي را پيش ببرد. گرچه او نيز ميتوانست بعد از مليشدن صنعت نفت در سال 29 در مذاكره با كشورهاي مختلف راهكارهايي را براي بهرهبرداري از نفت اتخاذ كند. مصدق آنقدر از استعمارشدن ايران گريزان بود كه اين روحيه باعث شد تا در مقاطعي با بدبيني تمام با غرب مواجه شود. اين سخن به معناي آن نيست كه مصدق مخالف مذاكره با دنيا بود؛ بلكه شايد به دليل ترس از قضاوت تاريخ بوده باشد؛ بهنحويكه نميخواست در دوره مسئوليتش هرگونه قراردادي با كشورهاي قدرتمند جهان منعقد شود؛ زيرا از عواقب احتمالي آن ميترسيد. مصدق پس از دورهاي تمايل داشت كه رهبر نهضت مليشدن صنعت نفت باقي بماند و ازاينرو هرگونه ريسك را به جان نخريد. اين منش گرچه همانطور كه ميخواست، باعث خللناپذيرشدن شخصيت ملي او شد؛ اما شايد اگر چنين نبود، دولتش سقوط نميكرد و ميتوانست برنامههاي ملي و دموكراتيك خود را بيشازپيش به سرانجام برساند كه البته اين نقد نافي خدمات او به كشور ايران نيست. موضوع عجيب تمام مباحث فوق اين است كه مصدق نيز مانند بسياري از رهبران آزاديبخش در تمام دنيا سرنوشتي جز اسارت نداشت و حتي پس از مرگش اذن دفن او در گورستان ابنبابويه داده نشد و وصيت ثانويه مصدق يعني دفن در محل سكونتش در احمدآباد انجام شد. چنين شخصيت برجستهاي در سالهاي پايان عمرش آنقدر دلش شكسته بود كه به گفته پزشكش در پاسخ به اين جمله كه «انشاءالله هفته آینده میآیم و خبرهای خوب برای شما میآورم» گفته بود: «امیدوارم سرطان باشد. من از این وضع تنهایی و زندگی خسته شدهام». بههرحال مصدق رفت و ميراثش به جاي مانده است؛ ميراثي كه سرسختترين منتقدان او نيز نميتوانند خدمات او را انكار كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.