درباره «وقتي خروس غلط ميخواند»
کسب قدرت، کابوس تکرارشونده تاریخ
مجید گیاهچی
نمایش «وقتی خروس غلط میخواند» آغازی شوککننده، شگفتیآور و خلاقانه دارد و فضایی سوررئالیستی و مناسب از خواب و کابوس و وهم و رؤیا میآفریند. تمامی ایدههای صحنههای نخستین نمایش که بهشکل کولاژهایی کوتاه طراحی شده، خلاقانه و بهشدت تأثیرگذار است و تمامی اجزای میزانسن و فضاهای دیداری و شنیداری، بهخوبی و جسورانه و بدیع، طراحی و اجرا شدهاند؛ از بازیگری قدرتمند و قابلتوجه و ژستها و میمیکها، تا کمپوزیسیونها و طراحیهای صحنه، نور، لباس، گریم، افکتها و موسیقیها و حتی کاربرد خلاقانه تصاویر ویدئویی یا استفاده از اشیا که در فضایی که مشابه ایدههای فنگشویی، خلوت و عاری از آرایههای اضافی است، با نور کافی و ایجاد فاصلهای مناسب از تماشاگران (با امکان رؤیت پانورامیک و کلیت صحنه و اندکی شبیه به پرده سینما)، هر شیء و جزء، چون ایجازِ تبدیل نثر به شعر یا زندگی به تئاتر، اهمیت و اعتباری مضاعف مییابد. تمام تجربههای پیشین «علی شمس» که بهعنوان فصلی مشترک در آثار گذشتهاش، با توجه و تمرکز بر اسطورهها و تاریخ، در جستوجوی شگفتیآفرینی، درعینحال از طریق انواع ایدههای تردستانه و شعبدهبازانه بود، در این نمایش به بار مینشیند و فضای وهم و کابوس ابتدایی، فرصتی مغتنم برای استفاده مناسب و تأثیرگذار از این تجربیات فراهم میآورد (که واقعا تأسفبار خواهد بود اگر اجرا تمام شود و فرصت مواجهه با این جادو برای کسانی که نمایش را ندیدهاند، از دست برود). صحنه طولانی و حراف انتهای نمایش اما، بهخصوص در تقابل با صحنههای بهشدت تصویری، فرمگرا، گزیدهگوی و در گریز از قصهگویی ابتدایی، اندکی ناامیدکننده است و علاوهبر آنکه کمترین سنخیت و تناسبی با شروع و میانه نمایش و توقعات هر لحظه افزایشیافته تماشاگران ندارد، مانع از انجام تجربهای کامل و تمامعیار و یکدست میشود و تا حدودی موجب نارضایتی تماشاگران را فراهم میآورد، درحالیکه شاید بهسادگی میشد اطلاعات ارائهشده در این صحنه را در قالب صحنههایی مشابه صحنههای آغازین، بدون نگرانی از خطوربط منطقی و بدون تلاش برای معقولنمایی، در چارچوب همان ساختار وهمگونه اولیه، سامان داد. هرچند در اجرائی که من دیدم، دو بازیگر از سه بازیگر این صحنه، در نسبت با اجراهای اولیه، تغییر یافته بودند و به نظر نمیرسید که زمان و تمرینات کافی برای اجرای مناسبتر این صحنه در اختیار بوده باشد، اما جدا از آن، بهنظرم اشکالی اصولیتر و پایهایتر در خود متن و ایده وجود دارد و نویسنده و کارگردان موفق نشده و فرصت نیافتهاند آن آغاز و میانه درخشان و خلاقانه را استمرار و ادامه داده و فرایند پایانی نمایش را با این الگو که بهخوبی و درخشانی پاسخ هم داده، منطبق کنند. علاوهبر اجرا و تصاویر، ایده و مضمون نمایشنامه هم تکاندهنده و جالبتوجه است. نمایش علاوهبر طرح پرسش در مورد نقش افراد در تاریخ و امکان تغییر آن با حذف یا شکلگیری هر شخصیت تاریخی که همواره بسیاربسیار محتمل و حتی مضحک و ابزورد به نظر میرسد (و همچنان خواهد رسید)، با ایجازی قدرتمند و مینیمالیست، تاریخ بشر را مورد توجه قرار میدهد و از شهوت و زیادهخواهی و سیریناپذیری انسان سخن میگوید؛ شهوت پایانناپذیر و بیفرجام کسب قدرت، ثروت، مالکیت و شهرت که علاوهبر آنکه در وضعیتی پارادوکسیکال با بیم و وحشتی مداوم و بیوقفه توأم است، چون سمی مهلک تمام تاریخ بشر را مسموم کرده، تحتالشعاع قرار داده، بیشمار جان ستانده و میستاند و با ایجاد انواع خشونت افسارگسیخته و دهشتناکِ مداوما گسترشیابنده و غیرقابلتصور و شنیع، وقاحت هراسآوری را نمایش میدهد که تمام مضامین خوشایند و موجه و مقبول بشریت را زیادهخواهانه، فاسد و تخریبگر کرده است، درحالیکه بدون این زیادهخواهیهای قابلکنترل، شاید امکان فراهمآوردن زندگی سعادتمندانه و توأم با آرامش، برای تمامی ابنای بشر و حتی دیگر موجودات و خلایق، وجود داشته باشد. شاید در این نمایش، شمس را بتوان تا حدودی تحتتأثیر افکار سیاسی ژاک لاکان دید؛ آنجا که حرکتهای براندازانه را در تقابل با آنچه پایههای شکلگیری اولیه و ظاهریاش وانمود میکند، نه جستوجویی تنها و بیخدشه برای عدالت که همزمان تلاشی هرچند شاید در ابتدا مکتوممانده و پنهان، برای کسب قدرت میداند. با تکرار تمام الگوهای موردانتقاد اولیه و جنایات و خشونتها و ظلمها و درعینحال نگرانیهای همیشگی و رو به تزاید برای حفظ و گسترش و بقای سیستم و تکرار این چرخه به نظر ابسورد و بیفرجام را، قصه ناخوشایند و مکرر و شنیع تاریخ معرفی میکند و از این نظر تمایلات آنارشیستیاش را بروز میدهد و مخاطب را با این پرسش روبهرو میکند که چطور میتوان به این چرخه مکرر و غیرقابل تحمل و دلآزار چندینهزارساله پایان داد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.