|

هابز در زمانه ما

هابز حتي در دوران زندگي خويش به داشتن انديشه‌هاي متناقض شهره بود. از يك سو مباحثه‌گري سرسخت و جزم‌گرايي تندخو بود و از ديگر سو بر هر گونه جزم‌گرايي سخت مي‌تاخت. نسبت به اقتدار فکری کلیسا چنانكه مثلا بر دانشگاه‌ها اعمال مي‌شد خصومت داشت و همزمان در پی آن بود که متون فلسفی‌اش در دانشگاه‌ها دست بالا را داشته باشد. منادی تساهل و مدارا بود اما در همان حال هوادار حاکمي بود كه بر امور فكري قدرتي كامل اعمال كند. ریچارد تاک در كتاب «انديشه هابز» کوشیده است مرزهای این تناقض‌گویی را در متن آثار هابز توضیح دهد و تصویر روشنی از ذهن و زبان او پیش چشم مخاطب ترسیم کند. به تازگي ويراست دوم اين كتاب با ترجمه حسين بشيريه منتشر شده است. هدف كتاب بازانديشي مساعي فكري هابز است. نويسنده اين كار را از طريق قراردادن هابز در متن تناقض بزرگ‌تري كه در شكاكيت يا ليبراليسم نهفته است انجام داده است. هابز به جاي شكاكيت علم را پيش كشيد اما به عقيده تاك علم او از نوع بسيار ساده و محدودي بود. پس از آنكه هابز كل آنچه را مشكوك مي‌دانست از پيش پا برداشت تنها چيزي كه برايش باقي ماند ماده‌انگاري پيشيني صرف و ساده‌اي بود كه به موجب آن جهان مي‌بايد مركب از اشيايي مادي باشد كه به صورت علّي با يكديگر تعامل دارند اما ماهيت واقعي اين اشيا و روابط آنها غيرقابل شناخت است. بدين‌سان در حوزه اخلاق، هابز با از پيش پا برداشتن كل نظريات اخلاقي پيچيده جزم‌انديشان پيشين، خواه ارسطوييان يا اومانيست‌ها، تنها چيزي كه در دستش ماند اين اصل صرف و ساده بود كه انسان اخلاقا داراي حق صيانت نفس است. هابز نيز مانند شكاكاني چون مونتني چيزي جز اصل صيانت نفس برايش باقي نمانده بود كه تكيه‌گاه و راهنماي زندگي انسان باشد زيرا شكاكان نيز همواره اهميت عملي اصل صيانت نفس را تصديق كرده بودند. در زمانه ما دوباره شكاكيت درباره علم و اخلاق نسبت به چندين نسل گذشته قوت زيادي پيدا كرده است. تاريخ‌نويسان و فيلسوفان علم ادعاي علوم طبيعي غربي مدرن را مبني بر اينكه حرفشان سنديت و اعتبار دارد سست كرده و بر خصلت فرهنگي و بي‌بنياد بسياري از مفروضات علمي تاكيد گذاشته‌اند و تنوع بي‌حد‌و‌حصر عقايد اخلاقي انسان و ناسازگاري اين عقايد با هم دوباره ما را در بر گرفته است. هابز يكي از فلاسفه بزرگ فرهنگ غرب بود كه با درايت و روشن‌بيني با اين دو مسئله برخورد كرد. از نظر تاك، تنها متفكر قابل قياس با هابز در اين زمينه ديويد هيوم است اما معلوم نيست كه پاسخ هيوم به اين مسئله كه انسان شكاك چگونه بايد زندگي كند نهايتا قانع‌كننده‌تر از پاسخ هابز باشد. پاسخ هيوم به طور خلاصه اين بود: «شكاكيت را جدي نگيريد.» شكاك راستين هم نسبت به مشكل‌هاي فلسفي خود و هم نسبت به اعتقاد فلسفي خود ترديد خواهد كرد و با تكيه بر يكي از اين دو هرگونه خوشي و لذت بي‌آلايشي را كه پيش بيايد هيچگاه رد نخواهد كرد. به همين دليل بود كه هيوم هابز را در مقام انتقاد، جزم‌گرايي واقعي در لباس شكاكان توصيف كرد. اما هابز هم شكاكيت و هم فلسفه را جدي گرفت. مردم معمولا امروزه بر آنند كه نسبي‌انگاري اخلاقي مي‌بايد به نوعي كثرت‌گرايي ليبرالي بينجامد. مثلا گفته مي‌شود كه زوال جزم‌انديشي راه را براي تساهل جديد فراهم كرده است. اما انديشه هابز نشان مي‌دهد كه هيچ دليلي براي اين گفته‌ها در دست نيست. نسبي‌گرايي اخلاقي مي‌تواند در عوض به پيدايش لوياتان بينجامد و لوياتان هم در حالي كه نگرش‌هاي سختگيرانه و تعصب‌آميز قديمي را نابود خواهد ساخت مي‌تواند تعصبات تازه‌اي به جاي آن بگذارد. مطالب اين كتاب به سه بخش تقسيم شده است. در بخش اول شرح زندگاني حيرت‌آور و جنجالي هابز همراه با زمينه‌هاي فكري گسترده‌اي كه وي در مراحل مختلف زندگي خويش از آنها متاثر شده بود بررسي مي‌شوند. در اين بخش شرح بسيار مختصر و فشرده‌اي از فلسفه هابز هم داده مي‌شود. در بخش دوم استدلال‌هایی كه در آثار فلسفي او در رابطه با مباحثات جاري در علم، اخلاق، سياست و مذهب مطرح شده با دقت بيشتري بررسي مي‌شوند. سرانجام در بخش آخر تعابير مختلفي كه پس از هابز درباره آن استدلال‌ها عرضه شده به طور مشروح بررسي مي‌شود و آن تعبيرها را با تعبيري كه در بخش دوم درباره اين استدلال‌ها به دست داده شده مقايسه مي‌كند. به گمان نويسنده مفسران امروزي هابز به ناحق انديشه او را هم به صورتي کسالت‌بار و هم دشوارتر از آنچه واقعا هست نمايش داده‌اند، حال آنكه قراردادن هابز در متن مباحثات و مشاجرات دوران خود وي، اهميت او در مباحثات جاري در عصر ما را به عنوان بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز دولت در غرب نه تنها كاهش نمي‌دهد بلكه افزون مي‌سازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.