|

دوستي گرم در جنگ سرد جدید

بیش از نیم‌قرن از زمانی می‌گذرد که نیروهای نظامی چین به روی مرزبانان شوروی در جزیره ژنبائو آتش گشودند، جزیره‌ای مناقشه‌برانگیز اما به لحاظ استراتژیک بی‌اهمیت که روی رودخانه یوسوری قرار داشت و دو کشور را از یکدیگر جدا می‌کرد. حمله چین به کشته‌شدن ده‌ها سرباز روسی منجر شد و ماه‌ها آماده‌باش و درگیری‌های خشونت‌بار در مرز چین و شوروی را به‌ دنبال داشت.به گزارش فارن‌پالیسی، وقتی جنگ تمام شد احتمالا بیشتر از چندصد سرباز کشته نشدند. با این حال این درگیری کوچک به جنگ سرد کشیده شد. در پی این درگیری، هر دو قدرت کمونیستی به این نتیجه رسیدند که باید برای مقابله با یکدیگر روابط خود را با ايالات ‌متحده بهبود ببخشند. در طول ناهار در واشنگتن، یک دیپلمات شوروی از یکی از مقامات آمریکایی پرسید اگر مسکو به زرادخانه کوچک هسته‌ای چین حمله و آن را نابود کند واکنش کاخ سفید چه خواهد بود. چین نیز که در آن زمان هنوز از آشفتگی انقلاب فرهنگی متزلزل بود، شروع به تحقیق درباره چگونگی بهبود روابط با ایالات‌ متحده به عنوان مانعی در برابر قدرت شوروی کرد. 50 سال بعد، شرایط برعکس شده است. چین و روسیه اختلافات مرزی‌شان را حل‌وفصل کرده‌اند و به دوستانی صمیمی بدل شده‌اند. اصلی‌ترین محور توافق آنها مخالفت با ایالات ‌متحده است که هر دو آن را به عنوان دشمن ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک خود می‌دانند. سالگرد درگیری‌ها امسال اما با هشداری همراه است: آخرین دوره همکاری میان چین و اتحاد جماهیر شوروی پیش از آنکه به جنگ 1969 بکشد، حدود یک دهه ادامه داشت. اما حالا به چندین دلیل تفاهم چین و روسیه احتمالا بادوام‌تر خواهد بود. از زمان اولین مذاکرات دیپلماتیک روسیه و چین در سال 1689، دو کشور اغلب اختلاف داشته‌اند. روسیه در اواخر دهه 1850 بخش بزرگی از شمال چین را تصاحب کرد. این کشور همچنین در 1871 به منطقه مرزی سین‌کیانگ ‌چین هجوم برد و در سال 1900 هم کنترل منچوری چین را در دست گرفت. قرن بیستم هم صلح‌آمیزتر از این نبود، چون اتحاد جماهیر شوروی از انقلابی‌ها در چین حمایت مالی و تسلیحاتی می‌کرد و بار دیگر در دهه 1920 و 1930 به منچوری و سین‌کیانگ حمله کرد. از این رو حمله سال 1969 چین به نیروهای مرزی شوروی، به بیان دیگر، یکی از سلسله جنگ‌های طولانی چین و روسیه بود. با این حال، چین و روسیه اکنون بیش از هر زمان دیگری بعد از جنگ کره به یکدیگر نزدیک شده‌اند. آنها در سازمان ملل با هم همکاری می‌کنند و می‌کوشند اولویت‌های غرب را خنثی کنند. روسیه به ارتش چین جنگ‌افزارهای پیشرفته می‌فروشد، از جمله سامانه زمین به هوای اس-400. آنها از اقتدارگرایی در آسیای مرکزی و مناطق دیگر دفاع می‌کنند. این دو کشور مانورهای نظامی مشترکی از منطقه بالکان گرفته تا دریای چین جنوبی برگزار می‌کنند. در مانور نظامی سال 2018 روسیه در مرز شرقی‌اش حدود سه‌هزارو 200 نظامی چین حضور داشتند، نشانه واضحی از اینکه روسیه در کوتاه‌مدت چین را تهدیدی برای خود نمی‌داند. روسیه اخیرا نیز در مقابل تحریم‌های آمریکا، بخشی از ذخایر ارزی خود را به ارز چین تبدیل کرد. آیا احتمال دارد که این دوستی ادامه پیدا کند؟ بسیاری در واشنگتن درباره این موضوع شک و شبهه دارند. یافتن محل‌های اختلاف میان مسکو و پکن آسان است. روسیه به طور سنتی آسیای مرکزی را عرصه کنترل خود می‌داند، ولی چین با پروژه‌های سرمایه‌گذاری مرتبط با طرح جاده ابریشم جدید که در سرتاسر منطقه پخش شده، به این منطقه وارد شده است. نگرانی‌های جاه و مقام هم هست. در گذشته، مسکو طرف ارشد در رابطه با چین بود. حالا چین قدرتمندتر شده، هرچند روسیه تمایلی به تأیید این موضوع ندارد. بنابراین، تعجبی ندارد که سال گذشته، جیمز متيس وزیر دفاع وقت ایالات ‌متحده گفت «چیزهای کمی وجود دارد که در درازمدت روسیه و چین را متحد نگه دارد». در تنها یک دهه پس از نیمه دهه 1950 و پس از آنکه پکن مسکو را به امپریالیسم و خیانت به اصول سوسیالیستی متهم کرد، اتحاد جماهیر شوروی و چین از دو متحد نزدیک به دو رقیب تبدیل شدند. با وجود همه این چرخش‌ها به سمت درگیری، مثال‌های زیادی هم درباره آشتی مجدد سریع و ثبات موفقيت‌آمیز وجود دارد. بین چین و روسیه جنگ‌های زیادی درگرفته اما این دو کشور اغلب در صلح بوده‌اند. هر فردی که در انتظار گسست در روابط چین و روسیه است، باید توضیح دهد که چه چیزی پویایی کنونی را بر هم می‌زند. بسیاری از نگرانی‌هایی که اغلب ذکر شده در واقعیت چندان شالوده‌ای ندارند. همکاری چین و روسیه در آسیای مرکزی ناگزیر به درگیری منتهی نمی‌شود. درست است که هر دو کشور منافع دیرینه‌ای در این منطقه دارند و بسیاری از آنها متضاد است، ولی پکن و روسیه راه‌هایی برای مدیریت این منافع متفاوت یافته‌اند، بخشي از آن به این دلیل است که دو کشور به این نتیجه رسیده‌اند که هدف اصلی آنها حفظ ثبات سیاسی و نگه‌داشتن نخبگان موجود در قدرت است. یک شوک غیرمنتظره، مثل یافتن یک جایگزین مورد رضایت در قزاقستان بعد از برکناری رئیس‌جمهوری سالخورده این کشور از قدرت می‌تواند به اختلاف‌های میان روسیه و چین منجر شود. ولی هیچ یک از طرفین به دنبال تغییر شدیدی نیستند و بنابراین انگیزه‌های زیادی برای همکاری دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.