|

نود سالگی «خانم خَزوک»

نَود سال پیش، در نوزدهم اسفندماه 1307، نمایش‌نامه‌ای «برای کودکستان‌ها و اطفال کلاس‌های ابتدايی»، چاپ و انتشار یافت که سرآغاز شکل‌گیری ادبیات نوین نمایشی برای کودکان ایران شد. نخستین نمایش‌نامه منتشرشده برای کودکان را زنده‌یاد جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) نوشت و تصویرگری کرد و در «مطبعه اسلامی» شهر شیراز منتشر ساخت. کتاب «خانم خَزوک یا خود انتخاب رفیق»، با ابعاد 16 در 9 سانتی‌متر، در بیست ‌صفحه‌ و شش طرح سیاه‌وسفید و به‌روش چاپ سنگی منتشر شده است. بر روی جلدِ کاغذی کتاب، عنوان، عنوان برابر، نویسنده و شناسنامه آن چاپ شده و در پشت‌جلد ششمین طرح آمده است؛ طرحی از همه‌ نمایشگران که صحنه‌ پایانی نمایش‌نامه را نشان می‌دهد. نخستین نمایش‌نامه‌ چاپ‌شده‌ برای خردسالان و کودکان ایران، منظوم و آهنگین (اُپرت) است و در «یک پرده» و شش «مجلس» (صحنه) نوشته شده است. خانم خزوک، گاو، غوک، خر، زنبور، موشک پهلوان و شماری موش، ‌شخصیت‌های این نمایش‌نامه هستند كه‌ برای صحنه اجرا نوشته شده و از گونه‌ «تئاتر با کودکان و خردسالان» و «برای کودکان و خردسالان» است. «خانم خزوک یا خود انتخاب رفیق»، با تک‌گویی (مونولوگ) سوسک کوچولوی تنها ولی «بخت‌یار» و خوش‌بخت آغاز می‌شود که به‌هر سو می‌رود، می‌‌دَوَد، می‌پَرَد و می‌چرخد تا شاید «یک‌شاهی پول» پیدا کند. هنگامی که خزوک یک‌شاهی پیدا می‌کند، نمی‌داند با آن پول چه بخرد. سرانجام او تصمیم می‌گیرد به «بازار وکیل» شیراز برود و با آن پول، روبانی سرخ‌رنگ بخرد و خود را برای رفتن به جشن عروسی «موشک پهلوان» آماده کند. صحنه دوم، مانند صحنه‌ نخست، با بازی و تک‌گویی‌های خزوک کوچولو ادامه می‌یابد. خزوک به بازار وکیل شیراز رفته و روبانِ دلخواه خود را خریده است. اکنون او آینه در دست به چگونگی آرایش خود با روبان می‌پردازد. خزوک با آویختن روبان سرخ‌رنگ به شاخک‌هایش، خود را آراسته و زیبا می‌کند و «لایق رفتن» به جشن عروسیِ موشک پهلوان می‌شود. ولی با این‌همه‌‌ آمادگی‌، خزوک کوچولو دلخور و ناراحت است، زیرا دوست و «یار و هم‌سفر باوفایی» ندارد که «دست او را بگیرد» و به این عروسی ببرد. با روی‌صحنه‌آمدن «گاو»، «مجلس سوم» آغاز می‌شود. گاو خود را هم‌سفر و همراهِ باوفا برای رفتن با خزوک کوچولو به عروسی موشِ پهلوان می‌داند. خزوک با دیدن گاو، خوش‌حال می‌شود و به او خوش‌آمد می‌گوید و می‌پرسد، چنان‌چه او بخواهد با گاو هم‌سفر شود، چه احترامی می‌بیند. پس از شنیدن پاسخ گاو،‌ خزوک برای شناخت بیش‌تر این رفیقِ سفر، پرسش دیگری را با او درمیان می‌گذارد: اینکه اگر آن‌ها در میانه‌ راه با گرگی روبه‌رو شوند، گاو با گرگ چه می‌کند؟ با پاسخ گاو، خزوک درمی‌یابد او رفیق سفر وفاداری برای او نیست، زیرا گاو برای رهایی جانش از چنگال گرگ، آماده است هم‌سفرش خزوک کوچولو را برای خورده‌شدن، به گرگ بسپارد! خزوک با خود می‌خواند و از نداشتن رفیق و هم‌سفر باوفا برای رفتن به عروسی موشک پهلوان، گلایه می‌کند. با ورود «غوک» صحنه‌‌ چهارم آغاز می‌شود. غوک نیز در پاسخ پرسش‌های خزوک کوچولو،‌ وعده می‌دهد که به او احترام می‌گذارد و بر پشت خود می‌نشاند و به عروسی می‌بَرَد، ولی مانند گاو، برای آزادشدنش از چنگال گرگ، آماده است خزوک را به گرگ ببخشد تا خود را آزاد کند! خزوک از گفته‌ قورباغه ناراحت و پریشان می‌شود و از او می‌خواهد از جلوی چشمانش دور شود و برود. این‌بار «خر» به‌روی صحنه می‌آید و «مجلس پنجم» نمایش آغاز می‌شود. خر نیز خود را یار باوفای خانم خزوک می‌داند. خزوک پرسشی را که از گاو و غوک پرسیده از او نیز می‌پرسد. خر در پاسخ می‌گوید که آماده است با جُفتک‌زدنش، گرگ را بکُشد و خزوک را «به‌روی چشم و سر» به عروسی موشک پهلوان ببرد. خزوک به فهم و غیرت و وفاداری خر، «هزارآفرین» می‌گوید و شادمان پرسش دیگری از او می‌پرسد: اگر در عروسی موشک پهلوان از او تقاضای آوازخواندن کردند،‌ او می‌تواند آواز بخواند؟ خر با تعریف و تمجید از آواز خود با عرعرِهای پیاپی، خزوک را عصبانی می‌کند. خزوک با دستش دهان خر را می‌گیرد و از او می‌خواهد از جلوی چشمش دور شود و برود. ششمین و آخرین صحنه‌‌ نمایش‌نامه‌، ورود «زنبورِ عسل» به‌روی صحنه است. زنبور برخلاف گاو و غوک و خر، با خود یک شاخه گُل نسترن هدیه ‌آورده و این سبب شادمانی خزوک و گفت‌وگو و پرسش‌وپاسخ میان او و زنبور می‌شود. با پاسخ‌های محبت‌آمیز و دوستانه‌‌ زنبور به پرسش خزوک، او درمی‌یابد که زنبور بهترین «انتخاب» و «رفیق» برای رفتن به جشن عروسی موشک پهلوان است. خزوک با این «خود انتخابِ رفیق» و گزینش آزاد و دل‌خواه، خود را «کامیاب» و «خوشبختِ عالم» می‌داند. «(هردو باهم از صحنه خارج می‌شوند. از طرف دیگر، آدم‌های موشکِ پهلوان داخل شده، مبل و سایر شیرینی‌ها را می‌گذارند و در عقب صدای نَقاره و دُهل شنیده می‌شود. موشک پهلوان در اطرافش زنبور و خزوک و غوک و خر و سایر موش‌ها، در جلو موشک پهلوان رقص‌کُنان داخل می‌شوند. پهلوان سر تخت قرار می‌گیرد و به امر موشک هر یک در نوبه خود رقص می‌کند. در آخر، شیرینی قسمت می‌کنند و همه به امر پهلوان پا شده سرود می‌خوانند و مجلس، ختم می‌شود.)» با این توضیح‌های صحنه‌ای و هم‌سرایی بازیگران، نمایش‌نامه به‌پایان می‌رسد. این خلاصه‌ای نه‌چندان کوتاه از نخستین نمایش‌نامه چاپ‌شده برای خردسالان و کودکان به زبان فارسی است. با آن‌که نود سال از انتشار خانم خزوک می‌گذرد، موضوع و درون‌مایه آن برای خردسالان و کودکان همچنان تازگی و گیرایی دارد و کودکان با شخصیت خزوک و ماجرای نمایش‌نامه می‌توانند همراه باشند. جبار باغچه‌بان در جایگاه نویسنده نخستین نمایش‌نامه‌ چاپ‌شده در تاریخ ادبیات نوین نمایشی کودکان‌ و خردسالان ایران، افزون بر سودبُردن از گیرایی‌های همگانی در یک افسانه متل شفاهي و عامیانه، همچون سادگی طرح، منظوم و آهنگین‌بودن، کُنش‌های تکرارپذیر، بهره‌گیری از شخصیت‌های جانوری و...، ازسوی دیگر، با دگرگون‌ساختن گره‌افکنی و آفرینش درون‌مایه و ساختاری نو برای نمایش‌نامه‌ی خود، پایانی خوش، شاد و کودکانه برای آن آفریده است تا کودکان و خردسالان با دیدن این تئاتر، سرگرم شوند، لذت ببرند و بیاموزند. باغچه‌بان با آگاهی، بینش و شناخت از گستره‌ آموزشی‌وپرورشی خردسالان و کودکان و با بهره‌گیری هوشمندانه از ساختارِ افسانه مَتَل شفاهی و پُرآوازه‌ «خاله سوسکه»، به بازآفرینیِ نوآورانه‌ آن در قالب نمایش‌نامه پرداخته. او با دگرگونی‌های هوشمندانه‌ و آگاهانه‌اش در پیرنگ، شخصیت‌ها و درون‌مایه‌ این افسانه مَتَل عامیانه - همسریابی و انتخاب آزادانه‌ جفت- توانسته نمایش‌نامه‌ای بيافریند که شخصیت‌ها و درونه‌ای تازه و متناسب و شایسته برای خردسالان و کودکان داشته - انتخاب آزادانه‌ دوست و هم‌سفر وفادار («خود انتخاب رفیق»)- و با خواسته‌ها، آرزوها و دریافت‌های آنان هماهنگ باشد. باغچه‌بان با انتشار این نمایش‌نامه و با نوآوری‌هایش توانسته جایگاه حقیقی خود را که آغازگر و پدر تئاتر و ادبیات نوین نمایشی کودک در تاریخ ادبیات نوین کودکان ایران است، استوار و ماندگار سازد. باغچه‌بان چه هوشمندانه و هدفمند در آخرین بند کتاب، «اخطار» (یادآوری) می‌کند: «همین کتابچه و قسمت‌های دیگر که در پی هم منتشر می‌گردد مخصوص کودکستان‌ها و کلاس‌های ابتدايی است خوبست برای تشویق آنها بعنوان عیدی و تقدیر در موقع امتحانات بهر بچه یک نسخه ببخشید».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.