|

مقدمه‌ای برای آشنایی با هنر فلسفه

ویل دورانت (١٨٨۵- ١٩٨١) یکی از مشهورترین نویسندگان و مورخان جهان است که در ایران بیشتر با مجموعه یازده‌جلدی «تاریخ تمدن» شناخته می‌شود. او برخلاف برخی مورخان که صرفا بر وقایع تاریخی و سیر تمدن بشری متمرکز بودند، به دنبال شناخت عوامل تمدن‌ساز در طول تاریخ بود و در این اثر با استفاده از آثار مورخانی دیگر، از هرودوت تا آرنولد توین‌بی، مکتبی نوین از تاریخ‌نگاری به وجود آورد. از دورانت چند کتاب دیگر هم به فارسی ترجمه شده که از مهم‌ترین آنها می‌توان به «تاریخ فلسفه» و «لذات فلسفه» اشاره کرد که با ترجمه مرحوم عباس زریاب‌خویی از زمان انتشار تاکنون مخاطبان بسیاری داشته‌اند. بسیاری بر این باورند که نثر ساده و جذاب و گستردگی اطلاعات دورانت از مؤلفه‌های جذابیت آثار اوست. به‌تازگی یکی دیگر از آثار او، «دعوت به فلسفه»، به همت بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه به فارسی منتشر شده که جایگاه خاصی در میان آثار او دارد. این کتاب چند سال قبل از آغاز جنگ جهانی دوم منتشر می‌شود و در آن دورانت نگرانی خود را از گوشه‌نشینی فلسفه و زوال ارزش‌های اخلاقی اعلام می‌کند. او امیدوار است فلسفه و اخلاق نقش مهم و همیشگی خود را دوباره پیدا کنند و شاید به همین دلیل باشد که دورانت به‌عنوان «مروج فلسفه» شهرت دارد. وجه تمایز این کتاب با دیگر آثار دورانت درباره فلسفه این است که اگر او مثلا در کتاب‌های «تاریخ فلسفه» و «لذات فلسفه» آرا و اندیشه‌های بزرگ‌ترین متفکران تاریخ غرب را معرفی می‌کند، کتاب «دعوت به فلسفه» بیشتر مقدمه‌ای است بر آشنایی با خود هنر فلسفه. این کتاب حاصل نیم‌قرن تفکر دورانت درباره مسائلی است که فلاسفه در چند هزار سال درباره آنها اندیشیده‌اند. دورانت می‌کوشد نشان دهد چرا به فلسفه نیازمندیم. او در این کتاب بر این نکته تأکید می‌کند که «فلسفه را باید موضوع زندگی و مرگ دانست». او فلسفه را چنین تعریف می‌کند: «فلسفه معمایی کم‌اهمیت و غوطه‌ور در میان ابرها نیست که ربطی به زندگی بشر یا تأثیری در آن نداشته باشد؛ بلکه مسئله‌ای عظیم و مهم است. فلسفه در پی فهم این مسئله مهم و اساسی است که زندگی انسان چه معنا و ارزشی دارد و امکانات بشر در این عالم بی‌انتها چیست». در نظر او اگر فلسفه به حاشیه افتاده، به این علت است که روح ماجراجویی را از دست داده و جیره‌خوار علوم و دانش‌های دیگر شده است. اگر دورانت در کتاب «تاریخ فلسـفه» حکایت برهمنی را از زبان ولتر تعریف می‌کند که برخی معماهای فلسفی را نمی‌داند و رنج می‌برد، در کتاب «دعوت به فلسفه» می‌گوید ماجرای فلسفه مهم‌تر از دانستن مشتی معما و چیستان ذهنی است. او در این کتاب فلسفه را به «چشم‌انداز» تعبیر می‌کند و نشان می‌دهد فلسفه نگرشی کلی است که می‌تواند همه‌چیز را در بر گیرد. به‌این‌ترتیب نتیجه می‌گیرد اگر تاریخ هم در چشم‌اندازی جامع‌تر بررسی شود، در دایره فلسفه قرار می‌گیرد. از‌این‌رو این سؤال را پیش می‌کشد که چرا فلسفه با این قلمرو وسیع به این حال و روز افتاده است؟ دورانت به وضع فلسفه در زمان خود می‌نگرد و علت ماجرا را از‌دست‌دادن «روح ماجراجویی» می‌داند. او کناره‌گیری فلسفه از امور انسانی و سرگرم‌شدن به مباحث صرف معرفت‌شناسی را خطرناک می‌داند و تأکید دارد فلسفه بدون علم ناتوان است و علم نیز بدون فلسفه نه‌تنها عاجز و ناتوان؛ بلکه بسیار مخرب و ویرانگر است. کتاب در سه بخش و 9 فصل تنظیم شده است. دورانت در بخش اول با عنوان «بررسی فلسفه» از مسائلی سخن می‌گوید که برای فلسفه در طول قرن‌ها دردسر درست کرده‌اند. مسائلی از قبیل دل‌مشغولی فلسفه به معرفت‌شناسی و تسلیم‌شدن آن در برابر الاهیات، به‌علاوه کاوش در ماهیت ارتباط بین علم و فلسفه. در این بخش مروری اجمالی هم می‌شود بر قلمروها یا بناها و عمارت‌های فلسفه، به‌علاوه هدایایی که فلسفه به دلباخته‌ترین علاقه‌مندان خود می‌دهد. نیمه دوم بخش اول کتاب نیز شرحی است درباره شاخه‌های اساسی فلسفه و پرسش‌هایی که مطرح می‌کنند. همچنین در این فصل نظرات منحصر‌به‌فرد دورانت در فهم و پاسخ‌دادن به آن پرسش‌ها شرح داده می‌شود؛ پرسش‌هایی که از معرفت‌شناسی و متافیزیک تا سیاست و اخلاق را در بر می‌گیرد. بخش دوم با عنوان «آموزش فلسفه به کمک نمونه‌ها» ارزش تاریخ و زندگی‌نامه‌نویسی را در یادگیری فلسفه معلوم می‌کند و شرحی از زندگی و اندیشه‌های چهار فیلسوف مهم ارائه می‌دهد: کنفوسیوس، سقراط، افلاطون و برونو. بخش سوم و آخر کتاب نیز شرح دیدگاه دورانت درباره وجود انسان است. او در اینجا این پرسش را مطرح می‌کند که «معنای زندگی واقعا چیست» و می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد. او در این بخش کل خط سیر زندگی انسان را از تولد تا مرگ ترسیم می‌کند. علاوه‌بر‌این در این بخش دست‌نوشته‌ای از گفت‌وگویی میان ویل دورانت و همسر و همکارش آریل با حضور سه نفر از دوستانش ارائه شده است. در این گفت‌وگو دورانت از این نظر خود دفاع می‌کند که فلسفه هنوز به کار می‌آید و به درد می‌خورد. این قسمت نقش فلسفه را در عمل نشان می‌دهد و آرا و اندیشه‌های کسانی را که فلسفه را جدی می‌گیرند، به‌خوبی نشان می‌دهد. جالب توجه است که این گفت‌وگو در سال 1971 ضبط شد و در آن به بخش‌هایی از مقاله‌اش در فصل اول کتاب اشاره دارد و نشان می‌دهد پس از 44 سال همچنان بر این موضوع تأکید دارد که فلسفه در جست‌وجوی همیشگی و جاودانی انسان برای رسیدن به حکمت و معنی در زندگی نقش دارد. فصل پایانی کتاب در انتهای بخش سوم، شاید چشمگیرترین مقاله آن باشد: «فلسفه‌ای برای روزگار ما». دورانت در اینجا ملاک‌های اساسی یک فلسفه زندگی جدید و در‌عین‌حال جاودانه را ارائه می‌کند که شامل زندگی توأم با احترام با همه موجودات زنده است. بی‌تردید چنین دیدگاهی شامل عناصر و موضوعاتی فلسفی است که هزاران سال در تاریخ بشر قدمت دارند؛ ولی شاید انسان امروزی در فهم آن هنوز در اول راه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.