30 ساعت پسلرزه
زینب اسماعیلی: میگویند زودرنج است، میگویند حساس است و میگویند گاهی از واکنشهای احساسیاش پشیمان میشود؛ اما اینبار قطعا این گزارهها صحیح نیست. شاید بهتر باشد بگوییم اگرچه به تعقل معروف است، اگرچه بردبار و صبور است، اما دریا هم که باشی با بارانی سیلآسا لبریز میشوی. بالاخره محمدجواد ظریف بعد از 67 ماه کار، قبل از نیمهشب دوشنبه لبریز شد و استعفا داد. استعفای او قطعا پرتنشتر از همکاران دیگرش بود که از قطار کابینه روحانی پیاده شده بودند؛ چه آنکه اساسا دولت روحانی در داخل و خارج از مرز بیش از هر کسی با محمدجواد ظریف شناخته میشد. تعامل سازنده مدنظر روحانی تنها با تلاش و لبخندهای بهموقع و عصبانیتهای هرازگاهی محمدجواد ظریف به دست آمد و میآید. اما او به اندازه 30 ساعت از این قطار پیاده شد. در ادامه ماجرای استعفا گفته شد که وزیر خارجه بهدلیل حضورنداشتنش در ملاقات بشار اسد با رئیسجمهوری ناراضی بوده است، درصورتیکه حضور سردار سلیمانی در ملاقات به چشم میآمد. در نامه روز گذشته سردار سلیمانی خطاب به ظریف نیز جملاتی پراهمیت وجود داشت: «حتما آقای ظریف مسئول سیاست خارجی ایران است». او همچنین نوشت: «بهدلیل برخی ناهماهنگیها در نهاد ریاستجمهوری ظریف در جریان ملاقات آقای بشار اسد در تهران با حسن روحانی حضور نداشته است». اما نباید از نظر دور داشت که ناهماهنگی اخیر برای عدم حضور ظریف در سفر غیرمنتظره آقای اسد، یکی از نمونههای بسیار از ناهماهنگیها در سیاست خارجی بود. بهعنوان خبرنگار دیپلماسی میتوانم بگویم که در مصاحبه با اغلب دیپلماتها و سفرای ایران در کشورهای دیگر مسئله برخی دخالتها در کار سیاست خارجی مورد اشاره آنهاست و به جرئت میتوانم بگویم که بخشهای منتشرنشده اغلب این مصاحبهها که بهسبب اعتماد مصاحبهشوندگان مطرح میشود، بیش از آن چیزی است که منتشر میشود. نمونه منتشرشده اخیر، مصاحبه چندی پیش علی ماجدی، سفیر بازنشستهشده ایران در آلمان، در خبرگزاری ایسنا بود که از دخالت خودسرها در کار سیاست خارجی انتقاد کرده بود و منجر به واکنشهای عجیب و غریبی شد؛ آنقدر که وزارت خارجه مجبور شد توضیحی درباره آن اظهارات بدهد و نقل به مضمون بنویسد: «این نظر شخصی ایشان است که اکنون بازنشست شده و به کشور بازگشته». اتفاقا همین نکته درست بود؛ سفیری که در بطن کار است میبیند که چه عواملی مانع پیشرفت کار سیاست خارجی است. او موظف است این واقعیتها را گزارش دهد تا آنها که در داخل کشور مسئول پیگیری امر هستند، دست خاطیان را کوتاه کرده و بگذارند نهاد اصلی کار خود را انجام دهد. این حکایت اما پیچیدهتر از اینهاست. وزارت خارجه در نهایت صبوری در حوزههای مختلف با نهادهای موازی در حال کار است، اما دستکم انتظار دارد که در تتمه این همکاری، شأن و جایگاه وزارت خارجه رعایت و مشخص شود که وزیر خارجه زینتالمجالس نیست. این نارضایتی تلنبارشده آنوقت موجب فوران میشود که گویا برخی دخالتها و ناهماهنگیها در داخل دولت نیز وجود دارد که به نظر میرسد مورد اخیر یکی از همین ناهماهنگیها بود؛ اگرچه هنوز بر این باورم که ملاقات اسد و بیاطلاعی وزارت خارجه یا اطلاع دیرهنگام و دعوتنشدنش، نشاندهنده مسائلی حادتر از این در حوزه سیاست خارجی در منطقه است. استعفای ظریف را میتوان نقطه عطف قرار داد؛ حال که جریان مبارزه در سوریه و منطقه فروکش کرده است و قابلیت این وجود دارد که مبارزه از شکل میدانی به شکل دیپلماسی تغییر ماهوی بدهد، فرصت خوبی است که دستگاه دیپلماسی بیش از پیش در مسائل منطقه سکاندار شود و اینگونه اقبال کشورهای دیگر را هم میتوان بیش از پیش به دست آورد. اینها در حالی است که محمدجواد ظریف را این روزها به همان اندازهای نیاز داریم که قرار بود جان کری و کاترین اشتون را تا نیمهشب بیدار نگه دارد تا بر سر مفاد توافق، به نتیجه برسند. این روزها پرونده نیمهباز دیپلماسی بسیار داریم؛ تدوین قانون اساسی در سوریه، آتش بس در یمن، اجرائیکردن اینستکس با اروپاییها و از همه مهمتر، مواجهه با تیم سر کار در ایالات متحده آمریکا که تا آخرین سنت کارزارهای انتخاباتیشان ضد ایران میجنگند. روا نیست با وزیر خارجه کاری کنیم که هر کجا مصاحبه میکند از فشار داخلی بیش از فشار خارجی بنالد. برای او مواجهه با ادعاهای خارجی بدیهی است و برای این کار آب دیده شده اما مواجهه با فشارهای سیاسی و حزبی داخلی برای فردی که کار حزبی نمیکند، سخت و طاقتفرسا است. همینها نیز ظریف را به آنجایی میرساند که به گلایه بگوید: «من به نتانیاهو حمله میکنم، شما به من حمله میکنید، دمتان گرم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.