يادداشتي بر نمايش تنشوري
زخمهاي روح
طلايه رؤيايي. عضو هيئت علمي پژوهشگاه ميراث فرهنگي
براي دومينبار به ديدن نمايش «تنشوري» رفتم؛ کار دوست عزيزم، رضا ثروتي. دوستياي که پايه شکلگيري و ادامهاش تئاتر بود و هست. من که کتاب «حرکت تئاتر به سمت شعر» را نوشته بودم و او که خوانده بود و به جستوجوي اين دوستي برآمد، چون حرف من فکر او بود و اجراهاي او، انديشه من. برخلاف کار قبلياش «فهرست»، «تنشوري» را در مراحل تمرين نديدم و بهيکباره با اجراي آن مواجه شدم؛ اجرائي با تأثيراتي دردناک و تکاندهنده از لايههاي پنهان و پيچيده روابط انساني که رابطه عاشقانه، بر تارک اين پيچيدگيها مينشيند؛ رابطهاي که قادر است براي اهلش بدون آنکه مسئله خطيري در زندگي وجود داشته باشد، عميقترين زخمها را بر روح وارد کند. بيمار کند، بيآنکه بيمارياي باشد؛ بکشد، نحيف و زار کند، بيآنکه گرسنگي باشد؛ فراتر از مايحتاج زندگي قرار ميگيرد، فراتر از نان، فراتر از کار، فراتر از عقل، فراتر از آگاهي، فراتر از آزادي؛ زنجيري که آزادي روح و آرامشت را با آن در بند ميکني... دوبارهديدن «تنشوري» برايم تکراري نبود. دوبارهبازشناختن زخمها بود؛ زخمهاي روح... اينکه در زير پوسته بهظاهر آرام و بينقص زندگي، چه توفاني در گذر است يا بهتر است بگويم در زير کوه استواري که بر آن ايستادهايم، عشق، سلامتي و خوشبختي، چه آتشفشان خطرناکي ميجوشد و ناگاه از يک رخنه باريک، آن سنگ مذاب، بيرون ميريزد و همهچيز را ميسوزاند؛ آن ماگما، آن ناخودآگاه... اما چه چيز اين رخنه را ايجاد ميکند؟ رخنه، اين واژه مخفيانه عبور! آيا انسان ميتواند با آنچه ادامهدادن را از روال معمولش خارج ميکند، ادامه دهد؟ با مرگ؟ با بيماري؟ با خيانت؟ با بخت شوم؟ با هر ادامهپيدانکردني به شکل قبل؟ آيا ميتواند ادامه دهد؟ زندگي انسان در روال سنتي پيشينش، عليرغم تلخي هرکدام اين داستانها، در کنارشان يک پذيرش و تسليم آرام، اما غمبار، در بطن خود دارد. هر چيز جاي خود را دارد و انسان پذيراي تقدير خويش است؛ از مرگ گرفته تا جفاي معشوق که همگي بسياري اوقات بديهي و مسلم بوده و انگار بيش از پيش، خواهند بود. در زندگي مدرن اما، آن تقابلهاي دوگانه ساده، بين مرگ و زندگي، بين خير و شر، بين عشق و نفرت، بين سلامت و جنون، بين وفاداري و خيانت، بين سياه و سفيد، همه مستغرق هاله خاکستريرنگي هستند که مرزهاي دقيق خطِ کشيدهشده را پاک و محو ميکند، مثل دکور و فضاي خاکستريرنگي که تمام مدت نمايش «تنشوري»، امکان فکر و تخيل به رنگ را، از ما ميگيرد؛ رنگي که ميزنيم به زندگي و لحظاتمان، تا باور کنيم و تحمل... . در لحظهاي از نمايش و کشمکشهاي دو بازيگر (پانتهآ پناهيها و صابر ابر)، که بسيار قوي و قدرتمند بازي ميکنند، بازيگر مرد روبهروي تماشاچيان ميپرسد: «چند زوج در بين شماست؟». و بعد، از آن زوجها ميپرسد: «شما خوشبخت هستيد؟». و با پاسخ مثبتي که در هر اجرا، يک زوج که سالها شادمان در کنار هم زيستهاند، ميدهند، با بيرحمي و جسارت ميگويد: «که اين خوشبختي با سوزني ميترکد و از بين ميرود...». اين شايد يکي از تفاوتهاي بارزتر زندگي در جهان سنتي و جهان مدرن است. مسئله البته تفوق و برتري يکي بر ديگري نيست، بلکه تفاوت ماهيت اين روشهاي زيستن است و محدود به تنها روش زيستن هم نيست، بلکه در اساس نگاه به زندگي هم تأثير ميگذارد، مسئله در تفاوت ميان نيازها و خواستهاست. اگر در جهان سنتي، اصالت با نيازها بود، اکنون خواستها اصالت مييابند؛ آن چيزهايي که در درون پنهانمان، در طول ساليان، با خود حمل ميکنيم و از آنها بهدرستي آگاه نيستيم... مثل زن ميانسالي که در فيلمي که در ميانه نمايش پخش ميشود، ميبينيم، بدون آنکه بدانيم چه ارتباطي با کليت نمايش روي صحنه دارد و به شکل کلاژگونهاي به نمايش سنجاق ميشود (هرچند که بازيگرش انگار آينده «ماري»، شخصيت زن نمايش است)؛ زني که ناگهان پس از ساليان دراز درمييابد که ديگر قادر نيست به زندگي آرام و بهظاهر بيعيب خود ادامه دهد، بدون آنکه هيچ بهانهاي داشته باشد، تا قضاوت ديگران را بهنفع خود تغيير دهد، بدون هيچ دليل بهقول معروف، محکمهپسندانهاي! او ديگر نميتواند به ادامهدادن به شکل گذشته، ادامه دهد؛ بدون حدوث اتفاق خاصي، نه خيانت، نه بدي، نه اختلاف... هيچ، شايد تنها خستگي فاجعه زندگي مدرن، شايد بتواند در همينجا باشد...! انسان بهدرستي نميداند که چه ميخواهد و نميداند که چرا غمگين ميشود، چرا شاد ميشود و چه چيز بهراستي براي او احساس خوشبختي را به ارمغان ميآورد؟ چه چيز اشتياقهاي ما را ميسازد؟ آيا ما و اشتياقهايمان، هويتي متعين داريم؟ آيا براي خودمان، قابلشناسايي يا تشخيص هستند يا تنها اگر مهار خود را به دستشان بدهيم، ما را گاه به ورطه تلخترين نااميديها يا جنونآميزترين خواستهها و اعمال پرتاب ميکنند؟ با اين هيولاي ناخودآگاه که مثل اژدهايي در اعماق روح خوابيده، چه بايد کرد؟ چرا ما در دنياي ممنوعه غرايزمان، چنين زرههاي سنگيني ميپوشيم؟ براي آنکه تيرهاي زهرآگينشان به ما اصابت نکنند؟ زيست سراسر متناقضي که نتيجه سرکوب بسياري از چيزها در وجود انسانِ مدرن است، از غرايز و تمايلات طبيعي زندگي، از آزادانه و بدون تعهد و بدون اجبار به کار زيستن، در برابر قراردادهاي رنگولعاب زدهشده اجتماعي، از موفقيت و کار و تلاش و پيشرفت و مسابقه و رقابت و جلوافتادن و بالارفتن؛ وقتي بهراستي و در حقيقت نميدانيم کدام جهت، جهت حقيقي است؟ کجا بالاست؟ کجا جلو؟ کدام موفقيت است؟ کدام شکست؟ چه چيز خوشبختي و چه چيز بدبختي است؟ «مارشال برمن» در کتاب ارزشمندش «تجربه مدرنيته» به حادثه مرگ پسر پنجسالهاش، درست پس از پايانيافتن نگارش کتابش، اشاره ميکند و ضمن تقديم کتاب به او مينويسد که زندگي و مرگ او بسياري از مضامين کتاب را ملموس و قابلفهم ميکند. اين ايده که آنهايي که مانند او در جهان مدرن، بسي شاد و آسودهخاطرند، ممکن است در برابر شياطيني که در اين جهان مأوا گزيدهاند، بسيار آسيبپذير باشند. اين ايده که زندگي گاه در عين زيبايي و لذتبخشي، بسيار ظريف و شکننده است و اينکه حفظ و تداوم اين زندگي ممکن است مستلزم مبارزهاي بس سخت و قهرمانانه باشد که ما گهگاه در آن بازندهايم... . اين حقيقت، در تمام مدتي که تئاتر «تنشوري» را ميديدم، به يادم ميآمد، شکنندهبودن سعادت و لغزندهبودن خوشبختي، در همه ابعاد زندگي زناشويي و در عشق، موضوعي که درعينحال ميتواند دردناکترين زخمهاي روحي و تلخترين تجربههاي زيستن باشد، بهویژه در جامعه مدرن و زيستنِ مدرن که زيستني است سرشار از معما و تناقض... . درک توانهاي بالقوه جهان مدرن، در ايجادکردن و درهمانحال در بارها دفعتا ويرانکردن. در قادرنبودن به کشيدن مرز مشخص بين بودنها و نبودنها، بين ماندنها و شدنها، جهان پيچيدگيها در زندگي و مناسباتش... . جهان درخطربودن و ازدسترفتن هر چيز، «هر آنچه سخت و صلب و تجزيهناپذير است». جهان جزئيات، جزئياتي که هرچقدر هم ناچيز، قادرند کليات متقن را ويران کنند، جزئياتي که ميتوانند مثل يک ريگ، به بهمن عظيمي مبدل شوند. «تنشوري» انگشتش را ميگذارد بر نقاط دردي که با تمام تفاوت در شکل، درد مشترک است... . ازدسترفتن يا ازدستدادن، مرتبا ازدستدادن و بهدستآوردنهايي که در واقع در درون خود، پتانسيل ازدستدادن دارند. ما مرتبا از دست ميدهيم و مرتبا فرو ميکاهيم. کم و کمتر ميشويم، جزئي ميشويم و عشق نيز چنين است... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.