نگاهی به جهان ماشینی فیلم سینمایی «مورتال اینجینز»
موتورهای میرا
پوريا ناظمي
فیلم سینمایی موتورهای میرا (Mortal Engines)، به کارگردانی کریستین ریورز و با فیلمنامهای از پیتر جکسون، فرن والش و فیلیپ بوینز بر اساس مجموعهداستانی با همین نام به قلم فیلیپ ریو و با تهیهکنندگی پیتر جکسون به پرده سینماها آمده است. پروژه جاهطلبانهای که گامی جسورانه در ساخت دنیا و استفاده از جلوههای ویژه شگفتانگیز به شمار میرود. فیلم موتورهای میرا درحالیکه اثر بصری خیرهکننده و نفسگیری به شمار میرود، نتوانست توجه منتقدان را به خود جلب کند. داستان موتورهای فانی بر اساس مجموعهداستانی چهار جلدی با همین عنوان کلی ساخته شده است. این فیلم بیش از آنکه در ژانر علمی- تخیلی قرار داشته باشد، در رده فیلمهای فانتزی آیندهنگرانه قرار دارد. داستان این کتابها و فیلم در آیندهای بسیار دور میگذرد؛ دنیایی که تمدن آشنای ما در جریان رویدادی به نام جنگ 60 دقیقهای نابود شده است. حتی پوسته زمین بر اثر این رویداد زیرورو شده و تغییراتی بنیادین در آن اتفاق افتاده است. بازماندگان این اَبَرجنگ جهانی شهرهای تازهای ساختهاند و برای بقا تلاش میکنند. گروهی از بازماندگان، تصمیم گرفتهاند به جای اینکه شهرهای تازهای را ساخته و روشهایی برای تأمين منابع آن به وجود آورند، خود شهرها را متحرک کنند و با شهرهای خود به دنبال منابع تازه بگردند. شهرهای بزرگی مانند لندن که در کانون این داستان قرار دارد، ابرماشینی تندرو است؛ شهری که روی چرخهای غلتان بنا شده است. بخشهایی از لندن باستانی به یادگار باقی مانده است و درون بافت معماری این ارابههای تندرو و غولآسا تنیده شده است و در کنار آن ساختار تازهای که برای سکونت و کار شهروندان تازه ایجاد شده است. شهرهای متحرک روی زمین، در میانه آسمان یا در میانه دریا بنا شدهاند. لندن و دیگر شهرهای متحرک بر اساس آنچه تکامل داروینی شهر مینامند، خود، به موجوداتی بدل شدهاند که شهرهای ضعیفتر را شکار کرده و در خود «هضم» میکنند. مردمِ آن را به عضویت خود درمیآورند و منابع آن شهر را به مجموعه خود اضافه کرده و نیروی پیشران موتور و نیازهای شهر را تأمين میکنند. فضای فیلم و داستان بیشتر در زیر ژانری علمی-تخیلی به نام استیم پانک قابل طبقهبندی است. اگر سایبر پانک به آیندهای معمولا بحرانزده و جامعهای ناپایدار اشاره میکند که در آن فناوری ارتباطات و رایانه پیشرفتی چشمگیر داشته است (تیغرو، روح در پوسته و کربن تغییریافته)، استیم پانک دنیای آیندهنگرانه و معمولا پسافاجعهای را ترسیم میکند که در آن چرخدندهها و ماشینهای بخار و در نوع تازهتری از آن ماشینهای بنزینی حکومت دارند. از شهر کودکان گمشده و انیمیشن ۹ گرفته تا به نوعی مکس دیوانه در چنین دنیایی میگذرند؛ دنیایی که خبر چندانی از رایانهها، ابزارهای الکترونیک یا ارتباطات امروزی نیست و به جای آن ماشینها هستند که آینده را ترسیم میکنند. به همین دلیل هم هست که در این فضا عمده معماری شهری و اجتماعی و طراحیها یادآور دوران اوج ماشینهای بخار است؛ دورانی که معادل لندن عصر ویکتوریا یا آمریکا در دوره معروف به غرب وحشی طبقهبندی میشود. دنیای موتورهای میرا نیز در چنین جهانی میگذرد. تمدن گذشته به همراه بسیاری از نشانههای خود و پیشرفتهای الکترونیک و ارتباطی خود از بین رفته است. ابزارهای سادهای مثل یک گرم برشتهساز برقی نان، اثر باستانی قابلتوجهی ارزیابی میشود و در موزه لندن بخشی به صفحات ابزارهای الکترونیکی از موبایل گرفته تا مانیتور اختصاص داده شده است. با این حال، این دنیا چندان هم با دنیای الکترونیک قطع رابطه نکرده است. در بخشی از فیلم شاهد استفاده از ساختار ناوبری رایانهای برای لندن هستیم و طراحان این دنیا قابلیتهای الکترونیکی را یا در اختیار دارند یا از آن مطلعاند. اما معلوم نیست استفادهنکردن از آن و رویآوردن به ساختار ماشینهای غولپیکر مبتنیبر سوخت و چرخدندههای هیولاگون از روی انتخاب بوده است یا به دلیل گمشدن بخشی از فناوری لازم برای توسعه صنایع و فناوریهای الکترونیک. در این جهان البته همه شهرها بر موتورهای تندرو سوار نشدهاند. در شرق (آسیای قدیم) مردمان در پشت دژ مستحکمی شهرهای پایا و سنتی خود را بنا کردهاند. منابع در این دنیا به نظر فراوان و زندگی مردم آسودهتر است و غرب به رهبری لندن در تلاش و در طمع دستیافتن به این منابع پنهان در پشت دیوار است. در دنیای موتورهای میرا، مانند عمده جوامع پسافاجعه اختلاف طبقاتی وجود دارد و عمده شهروندان تنها افراد بیارادهای تصویر میشوند که در برابر هرچه مسئولانشان فریاد میزنند، هورا میکشند. در دنیای موتورهای میرا، فقط ابرشهرها نیستند که با شکار شهرهای کوچک به بقا و رشد خود ادامه میدهند و با اندوختن منابع و یافتهها و اشیای باستانی متعلق به آن شهرهای کوچکتر خود را در مسیر تکامل قرار میدهند. در کنار این غولها شهرکهای کوچکی نیز شکل گرفتهاند که انگلوار در این فضا رشد میکنند. آنها به شکار طعمههای کوچکتر میپردازند و بازار بردهداری را پیش میبرند. روایتی که فیلم «موتورهای میرا» بر اساس کتابها انتخاب کرده، دربردارنده دنیاسازی بصری خیرهکننده است. ساختار شهر و درهمتنیدگی پیچیده آن شگفتانگیز است، اما مطابق معمول برای روایت داستان بخشی از معیارها در بین کار فراموش میشود. این مشابه اتفاقی است که در دنیای سینمایی «ارباب حلقهها» افتاده است و برای مثال درون شهری مانند میناس تریت ما فقط گذرگاههای مورد نیاز داستان را میبینیم و بسیاری از بناها مقیاس منطقی ندارند. همین مسئله درباره برخی از فناوریهای نشان دادهشده در داستان هم صدق میکند. از یک سو با ساختار ناوبری هوایی و موتورهای پیشرفتهای مواجه هستیم که در سوی دیگر بر بدنه هواپیماهایی بابادکمانند سوار شدهاند. البته همین یادآوری خوبی است که ما در دنیایی فانتزی به سر میبریم و نه در دنیایی علمی-تخیلی. چگالی بالای محتوا و تعدد شخصیتها و داستان ناآشنای پشت آنها، گاهی باعث شده است تا جای پرداخت بیشتری برای برخی از شخصیتها باقی بماند. اما در زیر لایه داستان اصلی فیلم از نمادگرایی قابل توجه یا قابل تأملی برخوردار است. نام کتاب و فیلم، موتورهای میرا، الهامگرفته از بندی از نمایشنامه اتللو اثر شکسپیر است (پرده سوم، صحنه سوم). این نام اشارهای به ناپایداری و میرابودن نهایی ساختارهای ماشینی است. سازه عجیب و شگفتانگیز این شهرها همچون خانههای پوشالی لرزان است. در فیلم دو بار شاهد آن هستیم که بناهای عظیمی (زندان و شهر آسمانی) چطور بهسادگی ساقط میشوند. اما ناپایداری این زیستبوم بیشتر اشاره به پایانپذیربودن ایده تکامل داروینی شهرها دارد. شکار شهرهای کوچک و بلعیده و هضمشدن در دل شهرهای بزرگ استعاره پیچیدهای نیست. همین امروز هم شهرهای بزرگی هستند که شهرهای کوچک را میبلعند. مردمانشان را به شکل خود درمیآورند، منابع را برای خود مصرف کرده و بخشی از هنر و بافتار فرهنگی آنها که از دید شهریها ارزشمند باشد را در موزهها قرار میدهند. شهر که بزرگ میشود به جبر یا اختیار شهرها و خردهفرهنگها را میبلعد و در خود هضم میکند. به تهران ما نگاه کنید که چندین و چند شهر را در دل خود بلعیده و از سویی چطور هویتهای محلهای را درون خود هضم کرده است. روایت تقابل غرب و شرق (یا حداقل شرقی که غرب میبیند) در پیشزمینه اصلی داستان قرار دارد. شهرهای شرقیان ثابت و آرام در دل طبیعت با آبشارها و مزارع و جنگلها و سکوت همراه است. اما غرب سوار بر موتورهای پرهیاهوی خود به هر سویی حمله میکند و هر چیزی را در زیر پای خود لِه میکند و دیگران را میبلعد. شرق پنهان در پشت دیوار برای غرب منبع افسانهای است که باید آن را به دست آورد و البته در این روایت، شرق در نهایت آغوش پرمهر خود را برای ساکنان غرب باز میکند. هدایت چنان شهر متحرکی هزینه دارد و گاهی نهتنها شهروندان نافرمان باید از زبالهدان شهر به بیرون پرتاب شوند که مسئولان نیز ممکن است زیر چرخهای شهر له شوند. کلیسای جامع لندن نمادی از تزویر در دنیای آیندهای است که وابستگیاش به گذشته فقط در ظاهری نوستالژیک باقی مانده است. هستر، یکی از قهرمانان اصلی داستان بیش از آنکه بر اساس موقعیتی اخلاقی به دنبال ایستادن در برابر لندن باشد، به دنبال انتقام شخصی است. او که حاضر بوده تن به ماشینشدن بسپارد، از روی انتقام است که به لندن بازمیگردد و سعی میکند چوب در میان چرخهای این شهر بگذارد و در نهایت نیز هدفش در تلاش برای خاموشکردن ماشین باستانی و نابودگر شهر، وصیت مادر است. فیلم با وجود مدتزمان طولانیاش -بهویژه برای مخاطبی که از پیش با داستان آشنایی ندارد- مدت کمی برای ساخت و معرفی دنیا و همه شخصیتهای درگیر آن در اختیار دارد. برخی از شخصیتها ازجمله شِريك که یکی از کمانهای جذاب داستان را در اختیار دارد، هنوز هم جای توسعه بسیاری داشت. موتورهای فانی، تجربهای متفاوت از سینمای فانتزی است. برخی از عناصر آشنا را میتوانید در آن ببینید، اما در عین حال دنیایی تازه ساخته شده و اتفاقا که چه خوب هم ساخته شده است. با وجود این، منتقدان دید مثبتی به فیلم نداشتهاند. شاید یکی از دلایل آن پیچیدگی و نوبودن داستان و انبوه شخصیتها و موقعیتهایی است که فرصت کافی برای معرفی و عمیقکردن آنها به دست نمیآید و به این ترتیب گاهی نمیتوانید به اندازهای که لازم است با برخی از شخصیتها همدلی کنید. اما این چیزی از جذابیت بصری فیلم کم نمیکند؛ فیلمی که شاید نقطه اوج ولی نامحسوسی در دنیاسازی دیجیتال باشد و برای شگفتزدهشدن بیشتر بهتر است در بزرگترین پرده و صفحه موجود آن را ببینید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.