روانشناسی وزیر خارجه مستعفی ایران
وقتی تواناییهای ظریف راهگشا نیست
مهدی ملکمحمد
محمدجواد ظریف چرا ناگهان استعفا داد؟ این سؤال مشترک اغلب کسانی است که خبر استعفای او را شنیدهاند. پاسخ به این سؤال را میتوان به وقوع یک اتفاق یا اتفاقاتی نسبت و رفتار وزیر خارجه مستعفی ایران را عملی واکنشی دانست. این پاسخ ممکن است از منظر رسانهای و سیاسی و حتی اجتماعی مقبول باشد، اما در علم روانشناسی این سخن پذیرفتنی نیست، چراکه انسان از منظر این علم موجودی کنشگر است که باورها و افکارش او را به سوی هر نوع کنشی وامیدارد، نه اتفاقات بیرونی. از همین منظر باید دریافت که چگونه وزیر خارجه امیدوار و سختکوش کشورمان ناگهان دست از تلاش برمیدارد و استعفا میدهد. ریموند کتل، روانشناس بزرگ معاصر که عمری را در حوزه روانشناسی شخصیت گذراند، باور دارد که برای شناخت شخصیت انسان میتوان بهجز تستهایی که برای این کار طراحی شدهاند، به سوابق زندگی افراد مراجعه کرد. سوابق زندگی محمدجواد ظریف قبل و بعد از وزارت بهخوبی نشان میدهد که او سالهای سختی را پشتسر گذاشته و کنار نکشیده است؛ چه آن هنگام که در مقام معاونت بینالملل وزارت خارجه قرار گرفت و از دکتر خرازی، وزیر خارجه وقت، درخواست کرد تا به دفتر نمایندگی ایران در سازمان ملل منتقل شود، چه هنگامی که در این دفتر با رویکارآمدن دولت نهم به مسئولی بدون مسئولیت تبدیل شد و چه شش سال دراماتیک وزارتش که پر بوده از اشکها و لبخندها. در تمامی این سالها تنها چیزی که او را - فارغ از اتفاقات بیرونی- به جلو حرکت داده، نگاه امیدوارانه بوده است. اگر قرار باشد با توجه به همین سوابق نمرات او را در تست پنجعاملی شخصیت (NEO)، که معتبرترین و علمیترین تست شخصیت است، حدس بزنیم، به نتایج زیر دست مییابیم:۱. عصبیت یا روانرنجوری پایین: شاخص عصبیت دربرگیرنده عناصری از آسیبپذیری یا ناخوشاحوالی روانشناختی است. افرادی که در این شاخص نمرههای بالایی دریافت کنند، احتمالا بیش از دیگران دارای باورهای غیرمنطقی درباره محیط اطرافشان هستند و قدرت کمتری در کنترل هیجانهای منفیشان دارند، اما رفتارهای محمدجواد ظریف در سالهای پرفرازونشیب مسئولیتهایش نشان میدهد که او اجازه قدرتنمایی به هیجاناتش را نداده است. این مدعا، البته، بهمنزله فقدان هیجانات نیست و بهعبارت دیگر فرد با عصبیت پایین خشمگین هم میشود، اما اجازه تسلط خشمش بر تصمیماتش را نمیدهد! ۲. برونگرا: وزیر خارجه پرتلاش ایران همیشه فردی اجتماعی، قاطع، فعال و اهل گفتوگو بوده است. ازهمینرو میتوان در مقیاس برونگرایی به او نمره بالایی داد. برونگرایی دکتر ظریف در مسئولیتهایش چنان روشن و هویداست که «لیزا اندرسون»، رئیس وقت دانشکده روابط بینالملل دانشگاه کلمبیا، در زمان حضور او در دفتر نمایندگی ایران در سازمان ملل به شوخی میگوید: «من هرجا میروم تو هستی. مگر قرار است کاندیدای کنگره یا جای دیگری شوی؟».۳. گشوده به تجربههای جدید: فقط یک انسان خلاق و شجاع میتوانست قفل بسته مذاکرات هستهای را با خلاقیت و شجاعتش باز کند و برجامی را بیافریند. بر اساس تست پنجعاملی شخصیت، افرادی که نمره بالا در گشودگی به تجربههای جدید کسب میکنند انسانهایی هستند که در باروری تجربههای درونی و دنیای پیرامونشان کنجکاو بوده و زندگیشان سرشار از تجربههای جدید است. با مطالعه کتاب «آقای سفیر» میتوان به دنیایی از تجربههای جدید آقای وزیر خارجه سابق دست یافت.۴. توافقپذیر: یک دیپلمات موفق کسی است که در شاخص توافقپذیری نمره بالایی کسب کند. دیپلماتها به همگرایی و نه واگرایی میاندیشند. به مشترکات بیش از اختلافات اهمیت میدهند و باور دارند که با گفتوگو میتوان بسیاری از مشکلات را حل کرد. آنها به بازکردن گرهها با دستانشان اعتقاد دارند. بعید است که کسی در میزان بالای توافقپذیری محمدجواد ظریف تردیدی داشته باشد. ۵. وظیفهمندبودن: در شاخص وظیفهگرایی تست پنجعاملی شخصیت، دو ویژگی عمده توانایی کنترل هیجانات و تمایلات شخصی و داشتن و بهکارگیری طرح و برنامه در رفتار برای رسیدن به اهدافی مشخص مورد بررسی واقع میشود. فردی مانند دکتر ظریف بهدلیل هدفمندی و آیندهنگری قطعا در این شاخص نیز نمره بالایی کسب میکند. فارغ از مصداق روشنی مانند بهنتیجهرساندن مذاکرات هستهای، میتوان به دو مصداق دیگر در کتاب «آقای سفیر» اشاره کرد:«در بخش بینالملل که شاید تخصصیترین بخش وزارت خارجه باشد، تمام تلاشم را کردم تا این بخش، هرچه علمی و تخصصیتر و مبتنیبر تحولات، روزآمد باشد. این حوزه از کار دیپلماسی بعدها به یکی از حوزههای قدرت نرم معروف شد». «در آن دو سال آخر (ریاست دفتر نمایندگی ایران در سازمان ملل در دولت نهم) مذاکرهای به بنده محول نمیشد و بیشتر در جهت روشنکردن افکار عمومی آمریکا راجع به برنامه هستهای ایران فعالیت میکردم. مخصوصا با توجه به موضعگیریهای تند آقای احمدینژاد، فضا در محیط آکادمیک آمریکا علیه ایران بسیار خصومتآمیز بود.حتما باید در این فضا مقداری روشنگری صورت میگرفت».
اکنون که بهصورتی مختصر و تیتروار دریافتیم شخصیت دکتر محمدجواد ظریف از چه مؤلفههایی تشکیل شده است، میتوانیم نگاهی دقیقتر به علت استعفای او بیندازیم. با توجه به آنچه بیان شد، وزیر خارجه ایران فردی نیست که تحتتأثیر هیجاناتش واقع شود، شجاعت بیان نظراتش را در جلسات خصوصی و عمومی دارد، مبنای کارش گفتوگو و حرکتش به سوی اهداف ازپیشتعیینشدهاش برمبنای این ابزار است و در نهایت به دلیل وظیفهگرایی بالایش میل به پوشیدن لباس عافیت ندارد و برخلاف نظرات نفرتآمیز مخالفانش، این شاخص به او اجازه نمیدهد از هواپیمای در حال نشیب دولت به بیرون بپرد و خود را نجات داده و از پاسخگویی فرار کند. این مخالفان در خلوت خود خوب میدانند که اگر دکتر ظریف اهل چنین فرارهایی بود، فرصتهای بسیار بهتری را داشت که بهعنوان قهرمان ملی بهسوی عافیت خویش برود.پس چرا دکتر ظریف استعفا داده است؟ پاسخ در پاراگراف بالا مستتر است. دیپلمات برجسته تاریخ معاصر ایران راه روشنی به آینده نمیبیند. آینده برای او مبهم شده و در نظرگاه او اهداف ازپیشتعیینشدهاش برای حفظ کیان و منافع ملی ایران به خطر افتاده است. گفتوگو بهمثابه تنها ابزاری که در تمامی این سالها به خوبی از آن استفاده کرده، جوابگوی شرایط فعلی سیاست در ایران نیست و او دستش خالی شده و چنانکه خود گفته، ناتوان. ناتوانی ظریف بهدلیل ویژگیهای شخصیتی او امری بسیار مهمتر از استعفای اوست. ناتوانی ظریف یعنی پایان دیپلماسی و گفتوگو و مذاکره برای حل مشکلات کشور و آغاز راهی جدید که نیاز به ویژگیهای شخصیتی دیگری دارد غیر از آنچه وزیر خارجه مستعفی داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.