|

بازسازی حقیقت پس از سیطره اخبار جعلی

برنار- آنری لِوی، فیلسوف مشهور فرانسوی و از بنیان‌گذاران جنبش «فیلسوفان نوین» و نویسنده کتاب‌های «رها‌شده در اعصار تاریک: موضعی در مقابل بربریت جدید» و «سرگیجه آمریکایی» هفته گذشته در پاریس با انتشار مقاله‌ای با عنوان «گوگل، اخبار کاذب و بحران حقیقت» به این مسئله پرداخته است که چگونه اینترنت فضای سرگیجه‌آور و دیوانه‌واری ایجاد کرده است که ذهن‌ها از آن تغذیه می‌شوند. خلاصه‌ای از آن را می‌خوانیم. شرکت «گوگل اروپا» از من دعوت کرده بود در یک جلسه هم‌اندیشی در پاریس درباره از‌میان‌رفتن حقیقت، ظهور اخبار جعلی و راه‌های مقابله با این دو معضل شرکت کنم، من این مشکل را در زمینه تاریخی‌اش بررسی کردم. به کتاب «مروری بر جنگ اسپانیا» نوشته جورج اورول اشاره کردم که در آن نویسنده توضیح می‌دهد برای او «تاریخ در سال 1936 متوقف شد»؛ چون در اسپانیا بود که او برای اولین بار «گزارش‌های روزنامه‌ای را که بویی از حقیقت نبرده بودند» کشف کرد. آنجا بود که او احساس کرد فاشیسم در لباس سرخ یا قهوه‌ای «خود مفهوم حقیقت» را ویران می‌کند و «از روی زمین محو می‌کند». در واقع در آنجا بود که مردانی مانند جوزف گوبلز (همان که می‌گفت «من هستم که تصمیم می‌گیرم چه‌ کسی یهودی است و چه‌ کسی نیست») و بعد دونالد ترامپ (و «حقایق جایگزین» او) امکان‌پذیر شد. اما همان‌طور که من همیشه گفته‌ام، پیش و پس از ظهور توتالیتاریسم چند تحول فکری افراطی رخ داد. اول از همه «نقادی» کانتی بود که قلمروهای فی‌نفسه را از قلمرو پدیداری جدا کرد، دانش ما را به دومی محدود کرد و این را تثبیت کرد که فقط می‌توانیم پدیده‌ها را تا آن حد که حواس، ادراک و منطق ما اجازه می‌دهد، بشناسیم. این نقد به رابطه ما با حقیقت معیاری از ذهنیت‌گرایی می‌بخشد که طرفداران برگزیت را این روزها می‌توان از قربانیان آن دانست. دوم، تبدیل «منظرگرایی» نیچه‌ای به یک «منظر» و این قضاوت که آن منظر که موجودی را قوی‌تر کند «درست» و آنکه او را غمگین یا کوچک کند، «غلط» است. این نقطه شروع دومین زلزله فکری بود که پس‌لرزه آن چین و شکن‌هایی در سیستم‌های سیاسی انداخت و امکان پدیدآمدن اشخاصی مانند ولادیمیر پوتین را فراهم آورد. سوم، «ساختارشکنی» پسانیچه‌ای پدید آمد. تبارشناسی «اراده به حقیقت» (میشل فوکو)، قرار‌دادن حقیقت در «گیومه» (ژاک دریدا)، جداسازی نشانه از مصداق (لویی آلتوسر) آلودن امر واضح در ابهام جداول و نمودارها (کلود لوی اشتراوس) یا ایجاد گره‌های بورومین (ژاک لاکان) احتمالا ارتباط ما را با جنبه‌های ساده، قوی و انکار‌ناپذیر حقیقت گسستند. پس‌از‌آن من به مسئولیت اینترنت و GAFA (گوگل، اپل، فیس‌بوک و آمازون) پرداختم تا رشته‌ای از رویدادها را دنبال کنم: اول اینکه دموکراسی دیجیتال به مقادیر تقریبا بی‌نهایتی از سخنان، آزادی داده است. دوم اینترنت به یک جمعیت با دسترسی آزاد برای همه بدل شده که هرکسی مسلح به دیدگاه و استدلال و حقیقت خود در آن مجال بروز دارد و در پایان تغییری که در میان هیاهوی توییت‌ها و ریتوییت‌ها و پست‌ها تقریبا غیرمحسوس بود که ما خواستیم حقیقت تازه تأیید‌شده‌مان همان قدر و قیمت حقیقت قدیم را داشته باشد. با حق برابر برای بیان عقایدمان شروع کردیم و دریافتیم همه باورهای بیان‌شده ارزشی یکسان دارند. با خواست ساده شنیده‌شدن شروع کردیم و سپس از شنوندگان خواستیم که به سخنانمان، هرچه به نظر برسد، احترام بگذارند و در نهایت به آنها هشدار دادیم که سخنی را از دیگری برتر ندارند و به سلسله مراتبی از حقایق باور نداشته باشند. فکر می‌کردیم «شجاعت حقیقت» را که برای فوکوی متأخر بسیار عزیز بود، دموکراتیزه می‌کنیم... اما آن را از هم گسستیم و هرکدام برای خود وصله‌پینه زدیم... و نسل تازه‌ای از سوفسطاییان را پدید آوردیم که حقیقت را سایه‌ای لرزان و انسان را معیار همه چیز و حقیقت هر انسان را دقیقا برابر حقیقت همسایه‌اش می‌شمارند. با توجه به این نکات چون گوگل اروپا میزبان آن رویداد بود، به رئیس بخش همکاری و روابط استراتژیک آن شرکت در اروپا، خاورمیانه و آفریقا، سه ایده بنیادی را پیشنهاد کردم. نخست اینکه در همکاری با 50، 100 یا 200 روزنامه بزرگ دنیا، خطرناک‌ترین خبرهای جعلی را در هر زمان مفروض فهرست کنند و به خوانندگان اعلام کنند تا مایه عبرت شود. دوم رقابتی به شکل آکادمی‌های قرن هجدهم فرانسه... برای نشان‌دادن قدرت حقیقت و خنثی‌سازی اخبار جعلی. در نهایت، دو‌و‌نیم قرن پس از دیدرو، دایره‌المعارفی جدید - بله، دایره‌المعارفی واقعی و مخالف ویکی‌پدیا و نوشته‌های کثیفش- پدید آید. چه کسی غیر از یکی از شرکت‌های فناوری جهانی قدرتش را دارد که چنین کاری کند؟ دو گزینه واضح وجود دارد: یا دایره‌المعارف یا جهل. نمی‌خواهم به یک نشست گوگل اهمیت بیش از حد بدهم؛ اما آیا نمی‌توانم آن را نشانی از بیداری، چالشی برای شروع فرایند پرسشگری نقادانه بدانم؟ آیا امکان ندارد کسانی که مسئول بدترین اوضاع هستند، بخواهند مسئولیت ترمیم آسیب و ساختن بعد از ویرانی را برعهده بگیرند؟ اگر آنها این کار را نکنند، چه کسی این کار را می‌کند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.