گفتوگو با حسين شهابي، کارگردان فیلم «بیصدا»
نگاهي واقعي به بيماري سرطان
گروه هنر: فيلم سينمايي «بيصدا» اين روزها در گروه «هنر و تجربه» در حال اکران است و حسين شهابي، کارگردان، اين فيلم را، هم اثري درباره بيماران مبتلا به سرطان ميداند و هم فيلمي درباره بيماري سرطان؛ فيلمي که قصد دارد با عبور از سرطان به منزله يک بيماري جسمي به سرطان اجتماعي نيز اشاره کند. شهابي سرطان اجتماعي را به مثابه چيزي ميداند که با بیتوجهي يا بيتدبيري، به يک معضل بزرگ اجتماعي تبديل شده است. اين فيلم چهارمين ساخته سينمايي حسين شهابي است که در سال ۹۵ توليد شده و بعد از دو سال با تغيير نام از «دوران سرطاني» به «بيصدا» روي پرده رفته است. او علاوهبر کارگرداني، تهيهکنندگي و نگارش فيلمنامه را نیز برعهده داشته است. اين کارگردان که پيش از اين فيلمهايي مانند «آزاد به قيد شرط»، «روز روشن»، «حراج»، «به خاطر مهدي» و ... را ساخته، درباره آخرين فيلمش، «بيصدا»، با ما گفتوگو کرد.
«بيصدا» فيلمي براي بيماران مبتلا به سرطان است يا فيلمي درباره سرطان؟ درواقع اين فيلم، هم براي بيماران و خانوادههاي افراد مبتلاست و هم درباره سرطان؛ از يک طرف مسائل و مشکلات بيماري سرطان را مورد توجه قرار داده و از سوي ديگر تلاش بر اين بوده که با عبور از سرطان جسمي به سرطان اجتماعي اشاره شود. منظورتان از «سرطان اجتماعي» چيست؟ هر آن چيزي که با بیتوجهي يا بيتدبيري، تبديل به يک معضل بزرگ اجتماعي ميشود. مصداقهاي هرچند کوچکش را در خود فيلم ميتوانيد مشاهده کنيد. به نظر ميرسد تلاش براي اينکه بيماري سرطان در عين واقعنمايي، نااميدکننده به نظر نرسد، تبديل به چالش براي شما شده که در فيلم ميتوان آن را کاملا حس کرد. چگونه به يک جمعبندي نهايي نسبت به نحوه تصويرکردن اين بيماري رسيديد؟ بله. اين ماجرا چالش مهمي برايم بود. اين بخش اساسا به فيلمنامه و جهانبيني نويسنده ربط دارد. اگر آدم تلخانديشي نباشيد و درعينحال واقعبين باشيد، تلخترين موضوعات هم از ديد شما درست و قابل درک تصوير خواهند شد. اين سؤال هميشه براي من در زندگي مهم بوده که اگر اميدي در زندگي نيست، پس براي چه درباره آن صحبت ميکنيم؟! و از آن بدتر، چرا اصلا در مورد آن فيلم ميسازيم؟! و اگر هست، اميد که فقط اسم يک آدم نيست. بايد آن را در تمام اجزاي زندگي ببينيم؛ حتي در تلخترين اتفاقات. به نظرم طنز غريبي است، اما باورم اين است آدمهايي که بيشتر از بقيه براي القاي نااميدي تلاش ميکنند، خودشان از همه اميدوارترند، اما تظاهر به چيز ديگري ميکنند. شايد هم افسردگي با چاشني ابزورد، روشنفکرانهتر به نظر ميرسد! اما نميتوان اين را ناديده گرفت که واقعيت هم تلخ است! به نظرم اينکه ميگويند واقعيت هميشه تلخ است، تعبير غلطي است. اگر اين آگاهي را داشته باشيم که از حجاب واقعيت عبور کنيم، آنوقت خواهيم دانست که پشت هر واقعيت تلخي يک حقيقت شيرين نهفته است. تلخبودن واقعيت قبل از آنکه حقيقت باشد، نشانه ناآگاهي ما نسبت به ماهيت و حکمت آن واقعيت است. با وجود اينکه ميتوانستيد فيلم را در يکي از سرگروههاي سينمايي اکران کنيد، چرا «هنر و تجربه» را انتخاب کرديد؟ فيلم شما با چه مشخصههايي يک اثر مناسب براي هنر و تجربه محسوب ميشود؟ اين فيلم با پروانه ساخت سينمايي توليد شده و پروانه نمايش آن هم براي اکران عادي بود، اما متأسفانه با شناختي که از سليقه مخاطبان سينما و گردانندگان حوزه اکران داريم، تصميم گرفتيم آن را در «هنر و تجربه» اکران کنيم و خود را درگير مسائل پيچيده اکران نکنيم. دو نقش اصلي و کليدي فيلم که پيام و ساغر هستند، به دو بازيگر متفاوت از نظر جنس بازيشان سپرده شدهاند. پيام دهکردي يک تئاتري با بيان و بدن بهاصطلاح تئاتري است و مرضيه وفامهر پيش از اين تجربه بازيگري چنداني نداشته، اما متعلق به خانواده سينماست. قراردادن اين دو در کنار يکديگر بر اساس چه تفکري صورت گرفته است و چه جنس بازي را از آنها انتظار داشتيد؟ پيام دهکردي و تواناييهاي او را همگي روي صحنه ديدهايم. بله او بهشدت بازيگري توانا و تکنيکي است. هر دو تلاش زيادي کرديم، اما ميدانستم که تمرينها و تحليلهاي من شايد او را به آن درجه از رئاليسمي که مدنظرم است، نرساند. بنابراين قراردادن يک بازيگر غيرتکنيکي در برابر او، خود تاکتيکي بود که براي خنثيکردن قدرت بازي دهکردي در نظر گرفته شد. هرچند اين دوگانگي جنس بازيها برايم ريسک بزرگي بود و مدام نسبت به نتيجه کار نگران بودم، اما با همه کاستيها، در نهايت نتيجه کار برايم رضايتبخش بود. نام فيلم چرا از «دوران سرطاني» به «بيصدا» تغيير کرد؟ دوران سرطاني مؤيد مضمون فيلم بود؛ اما «بيصدا» براساس چه ديدگاهي انتخاب شده است؟ دوران سرطاني بهترين اسم براي اين فيلم بود؛ اما خب با اين اسم مخالفت کردند و به نظرم بايد آنها توضيح دهند که چرا مخالفت کردند. من اهل مخالفخواني نيستم؛ اما اين ميزان ترس و وسواس که ديگر از متن فيلمنامه به اسم آن رسيده، مايه تأسف است. آيا خود شما تماشاي فيلم را به يک بيمار مبتلا به سرطان پيشنهاد ميکنيد؟ بله و اين پيشنهاد را خيلي جدي مطرح ميکنم! فيلمنامه اين فيلم با يک تحقيق و پژوهش طولاني و با همکاري انستيتوی سرطان ايران نوشته شده و مورد تأييد آنها نيز بوده است. «بيصدا» فيلم پرديالوگي است. آيا اين حجم از ديالوگ ضرورت قصه بود يا ميخواستيد تکلوکيشنبودن اثر کمتر به چشم آيد؟ راستش هر دو. صد دقيقه حرکت مداوم در يک محيط 50متري ميتوانست سرگيجهآور باشد و ازآنجاييکه در اين فيلم قصد استفاده از تکنيک فاصلهگذاري و سکوتهاي طولاني را نداشتم؛ بنابراين ديالوگ در اين فيلم نقش مهمي دارد. يکي براي گريز از زاويههاي تصويري تکراري و ديگري براي القای مفاهيمي که شايد از نظر من هيچگونه معادل تصويري برايش وجود نداشت. نکته جالب درباره «بيصدا» دوري آن از قصههاي نخنماشده و کليشههاي مضموني نظير خيانت و مناسبات غيراخلاقي ميان آدمهاي قصه است. درست در بخشهايي که شايد تماشاگر براساس عادت ذهني خود انتظار دارد شاهد يک خيانت يا دستکم يک شيطنت به لحاظ نوع پيشبرد داستان باشد، از آن امتناع کرديد. چرا؟ من نميخواهم و نميتوانم از فيلم خودم تعريف کنم و حالا که شما اين نکته را مثبت ديدهايد، بگذاريد همينگونه بماند (با خنده). البته درباره موضوع مناسبات انساني در سينما حرفهاي زيادي را ميتوان مطرح کرد. چرا نويسندگي، شغل شخصيت اصلي داستان است؟ آيا داشتيد کنايه سياسي ميزديد؟ شغل نويسندگي، علاوه بر اينکه در ترسيم ويژگيهاي مدنظر من براي شخصيت اصلي مناسبترين شغل بود، گفتوگوي او با شاگردانش نيز اين موقعيت را به وجود ميآورد که آنچه را نميتوان ديد، در اين بخش شنيد و تجزيه و تحليل کرد. اهل کنايههاي سياسي نيستم؛ اما در بطن هر کنايه سياسي قضاوتي وجود دارد. چه نوع قضاوتي؟ باورم اين است که در پس هر مشکل سياسي-اجتماعي يک مشکل اساسيتر انساني نهفته است. من هميشه از اين زاويه به مسائل نگاه کردهام و تا حد توان از قضاوتگري دوري ميکنم. در ميان هجمه فيلمهاي کمدي عمدتا سخيف چقدر به موفقيت در اکران فيلمتان اميدوار هستيد؟ فقط ميتوانم اميدوار و البته واقعبين باشم. شما هم به جريان واپسزدگي ذائقه مخاطب مثل بسياري از همتايانتان معتقديد؟ بهراستي چه عاملي در درجه اول باعث افت کيفي توليدات سينمايي و افت سليقه مخاطبان سينما شده است؟ مخاطبان جواب اين سؤال کساني هستند که عامدانه و با تلاشهاي بسيار اين وضعيت را به وجود آوردهاند. کسي را که خوابيده، ميتوان بيدار کرد؛ اما آنکه خود را به خواب زده، نه! بنابراين جواب مفصل دادن به اين پرسش مانند آبريختن به روي آتش است و شايد هم بدتر. معضلات اجتماعي بهويژه در فيلمهاي اخير شما برجسته مطرح ميشوند و تم اصلي داستان قرار ميگيرند. انتخاب بعديتان چه خواهد بود؟ انتخاب بعدي من دوباره يک موضوع اجتماعي است. حديث يک نفس تا جايي که من را با علت و معلول اجتماعي خود درگير نکند، برايم جذابيت دراماتيکي ندارد. من حتي يک نگاه طبيعتگراي شاعرانه را نيز در دل جامعه هرچند کوچک انساني جستوجو ميکنم. حتي اگر وانمود ميشود که اين دو با هم در تناقضاند؛ که نيستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.