|

ايران و آمريكا در آغاز

آمریکا اگرچه جزئی از دنیای غرب بود، برای ایرانیان نشانه‌ای از دنیای جدید و متفاوت از قدرت‌های استعماری اروپا محسوب مي‌شد. از همین‌رو ایالات متحده را به زبان ترکی عثمانی «ینگه دنیا» به معنای دنیای جدید می‌خواندند و بر مجهول‌بودن آن از سوی خود صحه می‌گذاشتند. در آن زمان ايران سرزمینی بود که با سابقه‌ای کهن در کشاکش رقابت روس و انگلیس گرفتار آمده بود اما جامعه آمریکا ناظری بی‌طرف در این نزاع نبود و آمریکایی‌های مقیم ایران نمادهایی برای حمایت از آزادی‌خواهان ایرانی بودند. باسکرویل، معلم مدرسه آمریکایی تبریز، در کنار مشروطه‌خواهان جان باخت و مورگان شوستر، مستشار مالیه، پس از بازگشت مشروطه در اصلاح امور مالی ایران کوشید. شوستر در این راه با آنکه بیگانه بود نمادی برای اصلاح و استقلال ایرانیان شد. گزارش‌هایی که از این تلاش‌ها در روزنامه‌های ایالات متحده درج می‌شد، می‌توانست افکار عمومی این کشور را با جنبش آزادی‌خواهی ایرانیان در مقابله با روس و انگلیس همراه سازد. همچنان‌که حسن‌ظن ایرانیان را نسبت به آمریکاییان موجب می‌شد. اگر شاه‌عباس صفوی برای مقابله با پرتغالی‌ها و عثمانی‌ها دست اتحاد به‌سوی بریتانیایی‌ها دراز کرد و فتحعلی‌شاه قاجار برای مقابله با روس‌ها، فرانسوی‌ها را نیروی سوم می‌دانست اما میرزا تقی‌خان امیرکبیر، صدراعظم اصلاحگر ناصرالدین شاه، آمریکا را در این قامت می‌دید. دو ملت ايران و آمريكا از مدت‌ها پیش و در زمان حکمرانی شاهان قاجار، نسبت به اخبار و مطالب همدیگر واکنش نشان می‌دادند. بخشی از این نگاه حاصل گفته‌های ایرانیانی است که به آمریکا سفر کرده‌ یا در آنجا مقیم شده بودند. این افراد از رده رجال یا طبقات بالای اجتماع بوده و تمامی جامعه ایران را نمایندگی نمی‌کردند. با همه این احوال، آنچه از گفته‌های این افراد برداشت می‌شود،‌ این است که ایران به آمریکا همچون یک فرصت می‌نگریسته است؛ فرصت رهاشدن از نظام قدیم بین‌الملل در حوزه‌های سیاست، اقتصاد و فرهنگ. اولین سفیر ایالات متحده که در آن زمان به‌عنوان وزیرمختار «اتازونی» شناخته می‌شد، در دوره حاکمیت جمهوری‌خواهان از سوی پرزیدنت چستر آلن آرتور (1886-1829) به ایران اعزام شد. اولین سفیر ایالت متحده، ساموئل گرین‌ویلر بنجامین، مطالعات شرق‌شناسی داشت و به محل مأموریت خود علاقه‌مند بود. او که سفر خود را به ایران با کشتی آغاز کرد در سال 1883 از طریق بندرانزلی وارد ایران شد و اولین سفارتخانه آمریکا در تهران را با اجاره بنایی در خیابان علاءالدوله (فردوسی فعلی) بنیان گذاشت. او بعدها تجربه دوران سفارتش را در کتاب ایران و ایرانیان منعكس کرد؛ تجربیاتی که نشان از نگاه مثبت او به ایران و تعامل وی با ایرانیان دارد. ناصرالدین شاه نيز اولین سفیر خود را سال‌ها بعد از ورود بنجامین به تهران روانه واشنگتن کرد؛ زمانی که بنجامین با تغییر رئیس‌جمهور در آمریکا به کشورش بازگشته بود. حسینقلی صدرالسلطنه، اولین سفیر ایران در ایالات متحده، پسر میرزا آقاخان نوری بود. میرزا آقاخان در اذهان ایرانیان خلفی ناشایست برای امیرکبیر شمرده می‌شود. صدرالسلطنه در سال 1888 رهسپار ینگه دنیا شد. او به جهت این مأموریت به «حاجی واشنگتن» معروف شده است. کتاب «ایرانیان از نگاه آمریکاییان» كه به تازگي منتشر شده شامل گزیده‌هایی از جراید ایالات متحده در فاصله زمانی ۱۸۴۸ تا ۱۹۲۶ است که به ایران پرداخته و رویدادهای مرتبط با آن را مخابره و تفسیر کرده‌اند. علیرضا ساعتچیان، گردآورنده و مترجم این کتاب، با جست‌وجو در آرشیو مطبوعات سایت کتابخانه کنگره آمریکا و گزینش مطالب مربوط ایران عصر قاجاری ترجمه آنها را انجام داده است و رضا مختاری‌اصفهانی، پژوهشگر تاریخ معاصر، نيز مقدمه‌اي بر كتاب نوشته است. ایران عصر قاجار در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه به صفحات اخبار و گزارش‌های این روزنامه‌ها راه یافته بود. نگاه روزنامه‌های آمریکایی به اخبار ایران متنوع بود. گاهی اخباری از وقایع سیاسی سرزمینی شرقی و گاهی اطلاعاتی از اقدام‌های اصلاحگرانه در این سرزمین بود. ادبیات و هنر سرزمین دور که دارای فرهنگ و تمدنی کهن‌سال بود، برای روزنامه‌نگاران ینگه دنیا و به تبع آن حتما برای خوانندگان جالب توجه بود. درمجموع می‌توان گفت آنچه در روزنامه‌های ینگه دنیا درباره ایران عصر قاجاری منتشر می‌شد، نگاهی مثبت و همدلانه بود؛ نگاهی که منتقد سیاست‌های بریتانیا در قبال ایران بود و خشونت روس‌ها را در دوره مشروطه تقبیح می‌کرد. قحطی دوره جنگ جهانی اول در مطبوعات آمریکا جایگاهی ویژه داشت. بخشی از این نگاه هم به روایت آمریکایی‌هایی است که به ایران سفر کرده و خاطراتی شیرین از این سفر داشتند. کتاب حاضر تصویری از نگاه آمریکایی به جامعه ایرانی است که قطعات گوناگون و گاه نامتوازن از روزنامه‌ها و مجلات مختلف آمریکایی دارد. این قطعات در کنار هم و با چینشی تاریخی روایتی جالب توجه از گذشته روابط ایران و آمریکا به دست مي‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.