نامههای یک انقلاب
روايتي كه تاكنون از انقلاب ايران مطرح شده يك روايت سرراست و عموما رسمي است كه از سال ۱۳۴۲شروع و بعد از وقفهاي از تابستان ۱۳۵۷ به بعد ادامه پيدا ميكند. بهدنبال آن به قيام تبريز اشاره ميشود تا بهمنماه 1357. آيا انقلاب محدود به اين روايت است يا پيشزمينهها و شرايط وقوع ديگري نيز در آن دخيل بوده؟ محمدحسين خسروپناه، نويسنده و تاريخپژوه در پاسخ به اين پرسش و در جستوجوی بهدستدادن روايتي تاريخي درباره انقلاب ايران كتاب «اصلاح يا انقلاب» را تأليف و تلاش كرده به مباحث كمتر مطرحشده دراينباره بپردازد. كتاب تركيبي از يك مقدمه مفصل در شرح چرايي وقوع انقلاب است و درباره آن تحليلهاي مختلف اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي ارائه ميكند. مابقي كتابنامهها و مقالههايي است درباره تحليل وضعيت سياسي ايران در آن زمان. مؤلف سعي كرده با دادهها و اطلاعاتي كه از نامهنگاريها با دربار ارائه ميکند، روند تاريخي منتج به انقلاب را توضيح دهد. اين نامهنگاريها از سوي بخشي از فعالان سياسي و اجتماعي دهه پنجاه كه در چارچوب اصلاح و قانون اساسي فكر و عمل ميكردند، از حدود سال 1353 شروع شد. محتواي نامهنگاريها همگي يك نكته مشترك داشت و آن اينكه شاه بايد سلطنت كند و به قانون اساسي مشروطه برگردد. حكومتهاي ديكتاتوري معمولا با طيفي از مخالفان روبهرو هستند كه از نظر آرا و عقايد، هدفها و برنامه درازمدت و شيوه مبارزه كموبيش با يكديگر تفاوت دارند و عامل اتحاد آنها عمدتا مخالفت با خودكامه و ادامه حكومت اوست. در ميان مخالفان معمولا عدهاي تلاش ميكنند با ترغيب و قانعكردن خودكامه به اجراي اصلاحات زمينه را براي گذار به دموكراسي فراهم كنند. عدهاي هم از آغاز يا پس از تلاشهاي بيحاصل براي اصلاح به اين نتيجه ميرسند كه راهي جز سرنگوني خودكامه و حكومت او وجود ندارد. كارآمدي هر يك از اين دو شيوه به علل و عواملي مشروط است كه مهمترين آنها خود شخص خودكامه است: آيا خودكامه به رغم همه هشدارها، استدلالها و توضيحات مستند و مستدل مخالفان به ديكتاتوري ادامه ميدهد يا اينكه اصلاح و مشاركت مردم در فرايند سياسي و گذار به دموكراسي را ميپذيرد و به هنگام ميپذيرد؟ در سالهاي 1332-1357 محمدرضا شاه پهلوي ديكتاتور ايران بود و مخالفانش هم به شكل مسالمتآميز و هم قهرآميز با او مبارزه كردند. شاه از سال 1342 به بعد، با برقراري اختناق سياسي كامل و جلوگيري از فعاليت شخصيتها و احزاب سياسي كه در چارچوب قانون اساسي خواهان اصلاح و نوسازي سياسي و مشاركت در فرايند سياستگذاري كشور بودند، زمينه شكلگيري گروههاي چريكي و مبارزه مسلحانه را در ايران فراهم كرد. اما در 25 سال بعد عدهاي از مخالفان همچنان کوشیدند با استناد به قانون اساسي مشروطه به او بقبولانند پادشاه مشروطه باشد و بر خلاف اصول 44 و 45 و 64 متمم قانون اساسي در امور كشور مداخله نكند و در مقاطع گوناگون مخاطرات و معضلاتي را كه تداوم خودكامگي براي ملت و كشور ايران در پي داشت، به او گوشزد كردند و ضرورت اصلاح و نوسازي سامان سياسي را توضيح دادند. از اسفندماه 1353 به بعد، سياستمداران مشروطهخواه، حقوقدانان و ... با نوشتن نامه سرگشاده به شاه، به او هشدار دادند شيوه حكمرانياش به بنبست رسيده و شاه را به اصلاح و نوسازي حكومت به نفع ملت و كشور فراخواندند. آنها خواهان اجراي قانون اساسي بودند و از شاه ميخواستند سلطنت كند نه حكومت. ولي شاه هيچگاه هشدارها را نشنيد و به راهكارها و توصيههاي مخالفان توجهي نكرد. تا آن زمان جريانها، شخصيتها و گروههايي كه به طرق مسالمتآميز براي تغيير حكومت شاه مبارزه ميكردند كم نبودند. از سال 1353 به بعد كه بهتدريج بحران در جامعه ايران عميقتر ميشود، اول از همه خود دستاندركاران حكومت شاه متوجه آن ميشوند و تلاش میکنند از طريق پارهاي تغييرات در نظام سياسي كشور بحران عدم مشروعيت را كه بهسرعت پيش ميرفت، برطرف كنند. موضوع ديگري كه خسروپناه در مقدمه به آن اشاره ميكند، موازنه نيرو بين مخالفان و طرفداران حكومت است. به عقيده نويسنده، بنيان نظريای كه حكومت شاه روي آن تكيه كرده بود، نظرات هانتينگتون بود كه ضرورت پارهاي تغييرات در اين نوع نظامها را مطرح ميكند تا مشروعيت رو به افول احيا شود. از اين زمان بود كه نيرويی سياسي كه در چارچوب قانون اساسي برنامهريزي شده بود و تلاش ميكرد قانون اساسي را اجرا كند و نظام سياسي را مطابق قانون اساسي مشروطه پيش برد، فشارش را بر حكومت بيشتر كرد. نامهها، تلگرافها و بيانيهها بر ضرورت پايبندي به قانون اساسي و انجام پارهاي اصلاحات تأكيد داشتند. در سالهای 1355 و 1356 در دايره نزديكان شاه اين بحث مطرح شد. بنا به توصیه اسدالله علم بايد اصلاحاتي انجام شود و خواستههاي مردم مدنظر قرار گیرد. البته از نظر خسروپناه پيشنهادهاي علم مبنی بر اين است كه همه چيز را بر سر هويدا خراب كنند و او را مقصر جلوه دهند. به عقيده خسروپناه اين بخشي از مقطع انقلاب است كه بايد در مورد آن بيشتر بحث كرد؛ چراكه اگر بپذيريم گذشته چراغ راه آينده است، شايد ضرورت اصلاح و دگرگوني در دورههاي بعد از سال ۵۷ مفيد باشد. مجموعه حاضر كه در سه بخش تنظيم شده است، به این نامهها و هشدارها و پاسخ شاه به آنها اختصاص دارد. در بخش اول، مقاله اصلاح يا انقلاب، به فعاليت مخالفان خودكامگي شاه، آرا و عقايد، شيوههاي فعاليت و مطالبات آنها و عملكرد شاه و حكومتش در برابر مخالفان ميپردازد. در بخش دوم، نامهها، شماري از مهمترين و تأثيرگذارترين نامههايي كه طرفداران قانون اساسي به شاه و ديگر مسئولان نوشتند ارائه ميشود. بخش سوم، پيوستها، به مدارك و مقالههايي اختصاص دارد كه به شرايط و رويدادهاي سياسي كشور در آن سالها و عملكرد، نظرات و مواضع شاه و مخالفان ميپردازد. در انتخاب پيوستها سعي شده اين مجموعه دربرگيرنده ديدگاههاي جناحهاي گوناگون اپوزيسيون شاه نسبت به جريان طرفدار قانون اساسي مخالف شاه باشد. همچنين در متن و پانويسهاي مقاله اصلاح يا انقلاب، نويسنده تلاش كرده مواضع بخشهاي ديگري از اپوزيسيون شاه را نسبت به نامههاي سرگشاده توضيح دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.