در موزه تاريخ
نسيم آصف: «در قفس» عنوان تازهترين كتاب مجموعه «زمرد» نشر فنجان است كه به تازگي منتشر شده است. زمرد مجموعهاي است به قلم فرهود صفرزاده كه به سرگذشت موسيقيدانان پيشرو و تاثيرگذار ايران ميپردازد و پيش از اين دو كتاب اين مجموعه با نامهاي «چرخ بيآيين» و «باد خزان» منتشر شده بود كه به ترتيب درباره ابوالقاسم عارف قزويني و غلامحسين درويش بودند. رويكرد نويسنده اين مجموعه، اين است كه در اين كتابها با زباني ساده و روان به مهمترين ويژگيهاي هنري موسيقيدانان ايران بپردازد و او تا جايي كه ممكن بوده از منابع دست اول براي روايت سرگذشت موسيقيدانان مهم ايران استفاده كرده است. صفرزاده در پيشگفتار كتاب به جملهاي مشهور كه غالبا درباره ابوالحسن صبا به كار ميرود اشاره كرده و البته معتقد است كه اين جمله تنها به يكي از وجوه صبا اشاره دارد: «صبا، مردي كه به تنهايي يك اركستر كامل بود». صفرزاده ميگويد كه اين جمله تنها به جنبه نوازندگي صبا اشاره دارد و ديگر وجوه كاري او را مغفول باقي ميگذارد. صفرزاده در بخشي از پيشگفتارش درباره وجوه مختلف فعاليتهاي صبا نوشته: «صبا اكنون در ميان ما نيست ولي بيشتر زواياي مادي و معنوي زندگياش و ابعاد فكري و عملي هنرش براي ما روشن است. همه منتقدان صبا دچار يك درد مشترك بودند و هستند و آن، عدم شناخت دقيق صبا و سطحينگري درباره او و كارهاي اوست. نگاههاي غبارآلودي كه گرفتار منفعتطلبيهاي فردي و جانبداريهاي گروهي هستند نميدانند تاقچه و تيمچه كه سهل است، صبا جانش را در راه موسيقي ايران گذاشت. اميدوارم اين كتاب، ديد و شناخت بهتري از صبا را براي علاقهمندان و منتقدانش فراهم آورد تا با دقت و انصاف بيشتري دربارهاش بگويند و بنويسند. صبا آميزهاي بود از اقبال خوش در داشتن خانوادهاي فرهنگي و پدري دلسوز، استعداد ذاتي و نبوغ هنري، آموزههاي سنتي و متجددانه موسيقي، شعر و ادبيات، هنرهاي تجسمي، صنايع دستي، تجربيات دوران گذار قاجاريه به پهلوي و انبوه آمال و آرزوها كه وقايع عمر نه چندان بلندش شوربختانه مانع از كميابي آرماني او شد، اگرچه صبا بيش از قدر وسعش كوشيد». «در قفس» در چند بخش نوشته شده و در آنها هم به روايت سرگذشت صبا پرداخته شده و هم مروري بر برخي يادداشتهاي او شده و همچنين نوشتهها و سرودههاي ديگران درباره صبا هم در كتاب آورده شده است. در يكي از يادداشتهاي صبا با عنوان «موسيقي ايراني» ميخوانيم: «موسيقي ايراني موسيقي محلي است، يعني مخصوص اين آب و خاك است و در جاي ديگر دنيا اين قسم موسيقي معمول نيست. اين موسيقي تا سي سال قبل كه هنوز تمدن اروپايي در شئون زندگي ما رخنه نكرده بود، براي حوائج و ضرورت ما كافي بود. يعني قدما و مطلعين و علماي ما نغمهها و گوشههاي ما را از كليه ولايات، قصبات و دهها از آواز خواندن افراد جمعآوري كرده و مجموعههايي به نام دستگاه تنظيم كرده و مورد استفاده قرار ميدادهاند. قبل از اين كه نت در ايران معمول شود چون اشخاص با گوش موسيقي را ميآموختند، به نظر آنها فوقالعاده نامحدود ميآمده است. ليكن امروز به واسطه بودن نت و نوشتن قطعات با نت، موسيقي ايراني محدود شده است ولي نبايد تصور كرد كه موسيقي ايراني حقير و كوچك است». «نشان جهان» عنوان گزيده اشعاري از آزاد ماتيان است كه با ترجمه روبرت صفاريان توسط نشر فنجان منتشر شده است. آزاد ماتيان شاعري ارمني-ايراني است كه به زبان ارمني مينويسد. ماتيان در سال 1942 در تهران به دنيا آمد و بعدها استاد كرسي ارمنيشناسي دانشگاه اصفهان شد. ماتيان پيشگفتاري براي چاپ فارسي گزيده اشعارش نوشته و در بخشي از آن آورده: «دفتري كه هماكنون در دست داريد قرار است تصويري از مرا در اذهان شما منعكس كند و اين در حالي است كه من خود اغلب در شناختن چهره خودم در اين آينه دچار مشكل ميشوم، آن هم در زبان اصلي. صحبت از شكاف ميان زبان و واقعيت است، مشكل زبان و شعر، مشكل شعر و واقعيت، مشكل ترجمه شعر و به طور كلي مشكل ارتباط؛ ارتباط با واقعيت، با خودت و با ديگري. اما حقيقت آن است كه اگر اين مشكل وجود نميداشت نه زباني خلق ميشد و نه شعري، كه مهمترين رسالت شعر همانا زنده داشتن زبان و ترميم گسلهاست. فكر ميكنم با اين مختصر به اين سوالها پاسخ گفته باشم كه اصلا چرا شعر ميگويم، چرا به ارمني شعر ميگويم و چرا اشعار دو زبان ارمني و فارسي را به يكديگر ترجمه ميكنم.» ماتيان در جايي ديگر از پيشگفتارش جامعه ارامنه ايران را تنها اقليت قومي-مذهبي ايراني دانسته كه در طول بيش از چهارصد سال حضور در ايران هنوز به زبان مادري صحبت ميكنند و اين زبان را در مدارس خود و در دانشگاهها تديس ميكنند. روبرت صفاريان، ترجمه «نشان جهان» را ادامه كاري دانسته كه با ساختن فيلم مستندي به نام «درباره دو كوچ»، فيلمي درباره ماتيان، شروع كرده بود. صفاريان در بخشي از پيشگفتار كتاب درباره ماتيان كه اينك در كاليفرنياي آمريكا زندگي ميكند نوشته: «او فعال سياسي و اجتماعي بود و بهخصوص سالهاي درازي از عمر خود را در مبارزات اجتماعي جامعه ارمنيان اصفهان صرف مبارزه با انحصارطلبي و تنگنظري محافل قدرت اين جامعه كرد. اين مبارزات اندك زماني بعد از پيروزي انقلاب شروع شد و اين درست همزمان بود با بازگشت او از پاريس، جايي كه ادبيات ارمني در سطح دكتري خوانده بود، و انتشار نخستين دفتر شعر او به نام گلهاي كوير در سال 1359. دفتري آكنده از شعرهاي يأسآلود، متاثر از جو پوچگرايي غالب ادبيات دنيا در آن روزگار، و همخوان با روحيه انزواجوي شاعر.» ماتيان به جز آنكه شاعر است مترجمي است كه هم اشعاري از شاعراني نظير شاملو و فروغ را به ارمني برگردانده و هم گزيدهاي از رباعيات خيام و غزليات حافظ را. به اين اعتبار او به خوبي با شعر فارسي آشناست و صفاريان هم ميگويد كه شعرهاي مجموعه «نشان جهان» جزو آن دسته از شعرهاي او هستند كه در فارسي به خوبي درميآمدند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.