تحليل تبعات سفر بنسلمان به پاكستان براي ايران در گفتوگو با عباس پرورده
بازي پاكستان با كارت ايران
سفر اخیر بنسلمان به پاکستان و حمله تروریستی به اتوبوس سپاه پاسداران در جاده خاش-زاهدان باعث شد چشمهای ایرانیها به آنچه در پاکستان میگذشت تیزتر شود؛ اما آیا بنسلمان در دور تازه سفرهای خود به کشورهای آسیایی سیاستهای غیرایرانی خود را دنبال میکند و چطور؟ این موضوع گفتوگوی پیشرو است با «عباس پرورده»، کارشناس مسائل منطقه.
اين گمان که موضوع «ايران» جزء اهداف سفر بنسلمان بوده، چقدر ذهنيت درستي است؟ آيا مستنداتي مبني بر اقدامات ضدايراني او وجود دارد؟ به گمان من، از نظر پاکستان، ايران مطرح نيست. با توجه به روابط حسنهمجواري و پيشينه رابطهاي که بين پاکستان و ايران وجود دارد، ميدانيم به احتمال زياد ذهنيت پاکستان اين نبوده، اما اين احتمال زياد است که عربستان همزمان با توسعه روابط اقتصادي بخواهد از طريق اين سفر تأثيري منفي بر رابطه پاکستان و ايران بگذارد؛ يعني نوعي موازنهسازي در راستای رقابت خود با ايران انجام دهد. ايران قرباني حملات پرتعداد تروريستي و پاکستان نيز مقر بسياري از گروههاي تروريستي است. از سويي عربستان سابقه تأمين مالي گروههاي تروريستي را در کارنامه خود دارد؛ آيا اين ديدار تأثيري بر تقويت گروههاي تروريستي خواهد داشت؟ توسعه روابط اقتصادي بين عربستان و پاکستان نبايد تأثيري بر ناامنکردن ايران داشته باشد. ناامنيهايي که در بلوچستان ايران وجود دارد و بهتازگي هم افزايش پيدا کرده، دلايل ديگري دارد که بايد در جاي خود بررسي شود. الان اگر سفر وليعهد عربستان به اسلامآباد، در ايران زير ذرهبين قرار گرفته است، نه به دلیل ماهيت توسعه روابط اين دو کشور است، بلکه بهخاطر خصومت شديدي است که بين تهران و رياض در جريان است. براي همين، تمام رفتارهاي حاکميت عربستان زير ذرهبين دستگاه سياست خارجي، حاکميت ايران و رسانههاست. نفس توسعه روابط اقتصادي پاکستان و عربستان، نميتواند مستقيما بر ناامني در ايران تأثير بگذارد، اما ممکن است مقامات عربستان بهویژه وليعهد ايرانستيز آن، در اين سفرها دنبال اهداف ثانويهاي باشد تا بهنوعي موازنهسازي کند. موازنهسازي را کمي باز ميکنيد؟ موازنهسازي در نظام بينالملل زماني اتفاق ميافتد که دو کشوري که رقیب هستند يا در مرحله تخاصم قرار دارند، براي اينکه قدرت خود را در نظام بينالملل افزايش دهند، به سمت موازنهسازي ميروند. موازنهسازي يکي از روشهاي افزايش قدرت در نظام بينالملل است؛ يعني اينکه ابزارهاي جديدي به قدرت ملي افزوده شود تا بر رقيب خود غالب شويد. اين ميتواند با ايجاد ائتلاف با کشورهاي منطقه و قدرتهاي فرامنطقهاي صورت بگيرد. عربستان در اين سالها بهشدت از موازنهسازي عليه ايران استفاده کرده است؛ ازجمله با آمريکا و کشورهاي همسايه مانند کشورهاي حاشيه خليجفارس. درباره ناامنيهايی که در بلوچستان ايران هست، باید گفت دلايلي وجود که کارشناسان درباره آنها صحبت کردهاند، اما دخالتهاي خارجي نيز ميتواند اين موضوع را تسريع کند. شواهد، قراین و اطلاعاتي که از حملات تروريستي اخير، بهويژه حمله تروريستي به اتوبوس سپاه پاسداران، به دست آمده است، اين را اثبات کرده که دو نفر از عوامل اصلي اين عمليات، پاکستاني بودند و محموله انفجاري نيز از پاکستان وارد شده است. اين نشان ميدهد خاک پاکستان تأثير داشته، اما اتفاق ناخوشايندي که اينروزها در حوزه رسانهاي ما افتاده است، متهمسازيهاي بدون سند و غيرديپلماتيک عليه دولت پاکستان است. اولا تا سندي نيايد که دولت پاکستان يا نهادهاي امنيتي آن ازجمله مهمترين آنها يعني ISI دخالتي داشتهاند، نميتوان چنين ادعايي کرد؛ چون به روابط حسنهمجواري لطمه ميزند؛ ضمن اينکه کساني که با سياست و حاکميت در پاکستان آشنا هستند، به خوبي ميدانند حکومت پاکستان به لحاظ امنيتي ضعفهاي خاصي دارد که خودش نيز از اين بابت رنج ميبرد؛ پاکستان هرساله شاهد حملات تروريستي زيادي به نيروهاي امنيتي و مردمش است. در پاکستان گروههاي بسيار زياد تروريستي و افراطي هم در حوزه مذهبي و هم در حوزه حزبي، فعال هستند؛ بنابراين بسياري از اتفاقاتي که از سمت پاکستان عليه ايران انجام ميشود، احتمال زيادي دارد خارج از اراده دولت و نهادهاي امنيتي صورت بگيرد. ما نبايد بهراحتي روابط حسنهمجواري را خدشهدار کرده و دولتي را متهم کنيم. نباید در شرايطي که ايران بهشدت نياز به مقابله با تحريمها دارد، کشورهاي جديدي را به اردوگاه دشمن ايران اضافه کنيم. ناگفته نماند که اتهاماتي متوجه ISI و ارتش پاکستان بوده که برخي از گروههاي افراطي يا حتي تروريستي در اينها نفوذ دارند. طبق نظرسنجيای که PEW، يکي از موثقترين مؤسسات نظرسنجي آمريکا، در سال 2017 انجام داده، جالب است بدانيد محبوبيت ايران بين کشورهاي منطقه، در پاکستان از همهجا بيشتر است. 82 درصد مردم پاکستان نسبت به ايران نظر مثبت داشتند. در هيچ کشوري در منطقه، ما چنين محبوبيتي نداشتيم. جالب است که بدانيد محبوبيت ما بين فلسطينيها چيزي حدود 20 درصد است؛ درصورتيکه ترکيه بين فلسطينيها 80 درصد محبوبيت داشت. روا نيست ما اين نظر مثبت را تخريب کنيم. پاکستان کشوري است با 200 ميليون جمعيت و بدون داشتن منابع انرژي. کشوري که بيشتر اقتصاد آن بر اساس کشاورزي و مقداري هم به واسطه بنادرش تأمين ميشود و نياز مبرمی به انرژي و سرمايهگذاري خارجي دارد و بر اساس منافع ملي خودش رفتار ميکند. بر اساس منافع ملي پاکستان، عربستان قول 21 ميليارد دلار سرمايهگذاري را داده است؛ براي کشوري که بايد شکم 200 ميليون نفر آدم را سير کند، بدون آنکه مثل ما نفت داشته باشد. اما مسئله اين است پسامدهاي ضدايراني اين سفرها چه خواهد بود؟ ما بايد نگاه خود را بر اساس نظام بينالملل تنظيم کنيم، نه بر اساس آنچه خودمان ميپسنديم. در اين ترديدي نيست که عربستان در حال سوءاستفاده است. ترديد نيست که عربستان با آن رفتارهاي افراطي و خصمانه، ائتلافهاي نامشروعي که در منطقه به وجود آورده و همچنين حمايتهاي مالي از گروههاي افراطي، باعث ناامني منطقه شده است، اما بههرحال نفت دارد؛ ثروتي دارد و کشورهاي دنبال اين منابع با اين کشور ارتباط برقرار ميکنند. مسئله اين است که تبعات سفر فعلي بنسلمان به پاکستان براي ايران چه خواهد بود؟ ببينيد آنچه از محتواي مذاکرات رسانهاي شده، چيزي درباره ايران نبوده است. مثلا در نشست لهستان هم اطلاعات رسمي و هم پنهاني منتشر شده که اقداماتي عليه ايران انجام شده، اما در سفر بنسلمان به پاکستان غير از مذاکرات اقتصادي، سرمايهگذاري و روابط بين دو طرف چيزي درباره ايران منتشر نشده است. اگر در اتاقهاي دربسته چيزي گفته شده ما خبر نداريم. برخلاف وضعيت دولت پاکستان، ارتش اين کشور قدرتمند است، چرا ISI و ارتش اين کشور براي تأمين امنيت مرزهاي ايران و عراق كاري انجام نميدهند؟ روابط پاکستان با هند با روابطش با ايران متفاوت است. پاکستان و هند در حال حاضر در وضعيت «نه جنگ و نه صلح» به سر ميبرند. آنها به خاطر منطقه کشمير سالهاست که با يکديگر در شرايط خصومت قرار دارند. سه جنگ بزرگ انجام دادند که هر سه به شکست پاکستان انجاميد. هند نيز در منطقه کشمير سرکوبهايي انجام ميدهد و مسلمانان آن منطقه گرايشهايي به پاکستان دارند. اين باعث شده بر اساس ادعاهاي مقامات هندي، پاکستان چشم خود را بر اقدامات شبهنظامياني عليه نيروهاي هندي ببندد. يکي از اين گروهها که هنديها تأکيد دارند پاکستان از آن حمايت ميکند، گروه شبهنظامي «جيش محمد» است. اين گروه متهم است در کشمير هند اقدامات تروريستي عليه هنديها انجام ميدهد. آخرين اقدام اين گروه کشتن 40 شبهنظامي هندي دقيقا در همان روزي بود که بنسلمان روي فرش قرمز وارد اسلامآباد شد. اين موضوع بار ديگر آتش بحران روابط بين هند و پاکستان را شعلهور کرد. هند سفير خود را از پاکستان فراخواند. اما در مورد ايران فرضي که مطرح است از اين قرار است که اقدامات تروريستي در مرزهاي ايران را منتسب ميکنند به ضعف دولت و نيروهاي امنيتي پاکستان. دولت پاکستان در رتبهبندي دولتهاي دنيا، جزء دولتهاي ضعيف محسوب ميشود. دولتهاي ضعيف چندان نميتوانند امنيت را برقرار کنند. اين درباره پاکستان صحت دارد. پاکستان در مرزهاي خود با افغانستان به شدت دچار چالشهاي امنيتي است. من قصد دفاع از دولت پاکستان را ندارم، بلکه بر اساس واقعيات ژئوپليتيک صحبت ميکنم. در منطقه بلوچستان به دليل گستردگي مرز و بيابانيبودن کار سخت ميشود. ضعف قدرت مرکزي و نفوذ گروههاي افراطي و تروريستي در سازمانهاي امنيتي پاکستان نيز به اين موضوع دامن ميزند. مقامات ايراني اين موضوع را مطرح کردند که ما ميتوانيم گروههاي تروريستي را در مرزهاي پاکستان از بين ببريم، آيا اين موضوع اساسا ممکن است؟ صرف اين اظهارنظرها چه تبعاتي براي روابط ايران و پاکستان دارد؟ کشوري که تماميت حاکميتي خود را در اختيار کشور ديگري بگذارد، راجع به ورود به پاکستان هم احتمالش ضعيف است. ايران به روابطه حسن همجواري نياز دارد و احتمال اينکه چنين کاري کند خيلي کم است. در افغانستان که ديپلماتهاي ما را شهيد كردند ايران ريسک نکرد. اين اظهارنظرها ميتواند تبعات داشته باشد و به روبط دو کشور آسيب بزند. اتفاقا اگر اينطور مسائل با ديپلماسي حل شود، هزينههاي بهمراتب کمتري از تهديد و خصومت دارد. پيگيريهاي ديپلماتيک و جلسات بين نيروهاي مرزباني و امنيتي دو کشور در فضاي دوستانه بسيار مؤثرتر است. اگر بين دو کشور کم کم بدبيني ايجاد شود، همکاري براي کنترل مرزها کمتر ميشود. همکاري کمتر هم باعث ناامني بيشتر ميشود. اين تجربه در مرزها با عراق و ترکيه وجود دارد؛ هرقدر همکاري بين نيروهاي امنيتي بالا رفته، امنيت نيز بالاتر رفته است. آقاي پرورده در قياس با نشست ورشو که مشخص بود اهدافي را عليه جمهوري اسلامي ايران دنبال ميکند، آيا سفرهاي فعلي بنسلمان نيز سويه ضدايراني دارد؟ هنر ديپلماسي اين است که تعداد دوستان را زياد و تعداد دشمنان را كم کند. عربستان کار خود را ميکند؛ او از دوستان ايران کم ميکند. او به کشورهاي ديگر سفر ميکند و با دادن امتيازات اقتصادي و حتي کمکهاي بلاعوض اين موضوع را پيش ميبرد. اگر اشتباه نکنم حدود دو ميليون کارگر و کارشناس پاکستاني در عربستان مشغول به کار هستند. اينها در طول سال عدد قابل توجهي درآمد ارزي عايد پاکستان ميکنند. کشوري که بخش بزرگي از مردمش با بيکاري و فقر درگير هستند. بنابراين هنر ديپلماسي ما اين است که کاري کند اقدامات بنسلمان منجر به تضعيف روابط ما با پاکستان نشود. فاکتور ايران قطعا در اين سفر تأثير داشته است. عربستان هم روابط اقتصادي خود را افزايش داده و هم ميخواهد از دوستان ايران کم کند. براي پاکستان اما ايران ميتواند يک کارت بازي باشد. با توجه به خصومت بين ايران و عربستان، کشوري که به دنبال منافع ملي خودش است، سعي ميکند حداکثر بهرهبرداري را بکند و امتيازاتي بگيرد. ببينيد ما کلي سرمايهگذاري کرديم و خط لوله انتقال گاز را از منطقه پارس جنوبي تا مرز پاکستان کشيديم. هزينههاي آن را هم خودمان تأمين کرديم. دو سال پيش اين کار تمام شد. اما بخشي که بايد از مرز پاکستان رد ميشد، بهخاطر لابيهاي منطقهاي و مسائلي که دولت پاکستان داشت، اجرا نشد. پاکستان به قرارداد عمل نکرد و حاضر نشد بخش خودش را انجام دهد تا گاز ما صادر شود. الان هم منابع گاز و نفت خود را از کشورهاي ديگر از طريق بنادر خود تأمين ميکند. عربستان هم يکي از مهمترين تأمينکنندگان انرژي عربستان است. ما بايد نگاه خود را به نظام بينالملل تغيير دهيم و به مسائل از عينک خود نگاه نکنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.