اعتياد زنان از انکار تا مهار
دکتر اسدالله افشار
يکم): براي بسياري چنين جا افتاده است که زنان نميتوانند معتاد شوند يا معتاد باشند؛ بنابراين چه نيازي است که به شناسايي اين زنان پرداخته شود يا امکاناتي به اصلاح رفتارشان اختصاص داده شود تا نيازشان را پاسخگو باشيم. با بروز جنبشهاي برابريطلب زنان در دهه 1970 ميلادي اما اين فکر قالبي زير سؤال رفت و شکست؛ چنانکه نه تنها تأکيد شد زنان ميتوانند با مردان فرق داشته باشند، بلکه ضمنا گرفتاري آنان در دام اعتياد مانند مردان منتفي نيست و لازم است براي رهايي اينان کاري کرد. با اين باور بود که اعتياد زنان به رسميت شناخته شد و مطالعات جنسيتي به اين مقوله هم پرداخت و پژوهشهاي گستردهاي را در اين باب سامان داد. از اين نگره ورود زنان به جرگه اعتياد، مصائب اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي آنان را دو چندان ميکند؛ بنابراین در چنين موقعيتي، قبل از هرچيز جداکردن وضعيت آنان از مردان معتاد ضرورت دارد؛ زیرا اين دو جنسيت از حيث ثروت، قدرت، منزلت و معرفت نابرابر بوده و اساسا زنان بيبهره از اين مواهب در رقابت با مردان بر سر دستيابي به امکانات مزبور به سر ميبرند. در اين صورت به تبييني نظري نياز است که نشان دهد زنان معتاد غير از تشابه در اين رفتار با مردان به چه تمايزاتي مشهورند و بر اين پايه چگونه ميتوان به زمينهسازي منع يا ترک اعتياد ايشان همت گمارد. مثلا اگر گرايش زنان به اعتياد به منظور فراموشي سلطه جنس مذکر باشد، جز به مدد ياري برابرسازي روابط قدرت نميتوان به تغيير جهت رفتاري آن انديشيد و دست يافت. دوم): اگر اين باور را با تلقي سياسي بپذيريم که زنان به منزله اقليت و فرودست و ثانويهبودن نسبت به اکثريت و فرادست و پيشگامبودن مردان، جايگاهي در نظام خلقت و اجتماع ندارند، اين نتيجه به ذهن خطور ميکند که آنان قربانيان سلطه و امتيازات جنس مذکرند و همين نيز سبب ميشود آنان در مواجهه با مسئله اعتياد از حيث اعمال قدرت بر خود و دیگران، دچار تعارض براي کنترل عليه واقعيت ضعف کنترل شوند؛ زيرا سخت است به زنان تفهيم کرد هم بهدلیل خويشتنداري دچار اعتياد شدهاند و بايد با تقويتش به جنگ اعتياد روند و هم به ايشان فهماند در پارادايم جنس مذکر از توان کافي برخوردار نبوده و لازم است توانمند شوند. به علاوه اگر زنان معتاد در رديف مردان معتاد گذاشته شوند يا هم رديف آنان انگاشته شوند، ممکن است هر گونه مواجهه و راهحل اصلاحي موجبات ازخودبيگانگي ايشان را فراهم آورد تا از خويش نيز دورشان كند. آنچه لازم است در همين بحث بيان شود اين است که جنگ جنسيتي که خود مردان به راه انداختهاند تا زنان را به منزله ديگران کنترل کنند، اينک آنان را نزد زنان هم چون ديگراني متخاصم جلوه ميدهد که با اعتياد به جنگشان رفتهاند تا خودي بنمايند، اما اينک همه سياستهاي اصلاحي و توانمندسازي به ياري هم آمدهاند تا نشان دهند اين جنگ با خودشان است، بنابراین بر اين روش مشکل میتوان مسئوليتپذيري زنان را در قبال ضعف خويشتنداريشان برانگيخت و از آن براي اصلاح رفتار اعتيادآميزشان سود جست. سوم): شناخت تاريخي اعتياد زنان لازمه تحليل اجتماعي و نسخهپيچي براي آن است. باوجوداین چنين موضوعي در مطالعات تاريخي به قرينه غيبت عمده زنان از آن يا نبود مورخان زن مستقل براي واقعهنگاري اين حضور چندان مشخص و برجسته نبوده، خصوصا که اعتياد زنان عرفا و اخلاقا نيز مذموم مينمود. حتي استفاده از داروهاي مخدر در تمدنهاي زنمحور پيشاتاريخ براي کاهش آلامي چون دردهاي زايمان که البته هيچگاه به اعتياد نميکشيد، در پارادايم جنس مذکر چنان با شائبههاي اقتصادي و اخلاقي توأم شد که حتي اطبا نيز ذکري از تجويز اين مواد براي تسکين بيماران زن خويش به ميان نياوردهاند، بهويژه که هنوز اعتياد نيز به عنوان بيماري پذيرفته نشده بود و در تداعي با خشونت، استقلال و سلطهجويي جنس مذکر تنها در زمره مردي و مردانگي و مناسک آن ميگنجيد. چنين تصور ميرفت که تنها مردانند که ميتوانند «دمي به خمره» زده يا «پکي به وافور» زنند و درعينحال به واسطه قدرت و توانشان قادرند اين رفتار را نيز کنترل کنند و هرگاه دلشان بخواهد در قبال آن خويشتنداري پيشه کنند؛ زيرا زنان حتي در شکل طبيعي محتاج مراقبت و نظارتاند تا چه رسد که به اعتياد نيز گرفتار آيند. اين همه سبب مخفيماندن اعتياد زنان در تاريخ جنس مذکر يا پنهانکاري خود آنان در اين زمينه شد. چهارم): از اواخر قرن 20ميلادي به موازات تأمين شرایط برابرتر زندگي جنس- جنسيتي و نيز ضرورت برنامهريزي جامعتر در اين زمينه به مدد جمعآوري آمار واقعي از وضعيت پديدههاي اجتماعي بود که رويکرد واقعبينانهتري نسبت به اعتياد زنان اتخاذ شد. معهذا چنين رويکردي نيز تا آنجا پيش ميآمد که متناسب با نقش ثانويه زنان در حيات انساني- اجتماعي با همه پوشيدگيها، تغافلها، بيارادگيها و عدم حق انتخابهايشان باشد. زنان همواره در معرض اعتياد بودهاند، اما نه آشکار و از سر اراده، بلکه در صورت ثبتشدن اعتيادشان توأم با تأکيد بر شرايطي خاص و غيرقابلمقايسه با مردان. درهرحال هر چه به هزاره سوم نزديکتر ميشويم، شناخت اعتياد زنان و زمينهسازي براي اصلاحش بالاتر گرفته است. همهجانبهنگري زبان و معنا، نفي و طرد، شرم و بدنامي و تلقي زنان به منزله اقليت يا تابع در اين روند بيشتر شده و رويکرد به زنان معتاد را نسبت به انواع مردان بيشتر کرده است تا لااقل ضرورت رفع اعتياد آنان با سقوط در جهان تجربيات مردانه توأم نشود. از اين منظر، زنان بخشي از جامعه تلقي شده و نيازهاي خاصي به تفکيک سن، طبقه، امکانات و دسترسيهاي رفاهي محل سکونت و نظاير آنها دارند که اعتيادشان را نيز بهدنبال دارد، لذا نميتوان بنا به ديدگاه و رأي مردانه و خصوصا انقيادشان از مردان نسبت به آن نسخهپيچي کلي کرد؛ زيرا حداقل اين است که زنان از همان مسئوليت و اراده جنس مذکر در اين راستا بهرهمند نيستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.