|

آبروی جشنواره سی‌وهفتم تئاتر فجر

فروغ، دریاچه قوی چایکوفسکی و آنشرلی

رضا آشفته

با آنکه سی‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر رو به پایان است و در بخش بین‌المللی اتفاق نابی پیش‌رو نبوده؛ تا اینجا برخی از کارهای آمده از شهرستان‌ها افتخار آفریده‌ و تا حدی آبروی این دوره شده‌اند، اما برخی از کارشناسان در عجب‌اند که چرا نمایش «خانه سیاه است»، کار محسن اردشیر از آمل در هیچ بخش رقابتی‌ای‌ نیست؛ درحالی‌که این نمایش میهمان به دلیل برخورداری از ترسیم درست کرئوگرافی (حرکت‌نگاری) می‌توانست یکی از کارهای مهم بخش بین‌الملل باشد. همچنین در این روزها دو نمایش «دریاچه قو»، کار رضا صابری از مشهد و «آنشرلی با موهای خیلی قرمز»، کار امیربهاور اکبرپوردهکردی از شهرکرد با نقد و نظرهای مثبت و موافق روبه‌رو شده‌اند. خانه سیاه است محسن اردشیر، کارگردان و طراح نمایش خانه سیاه است، با بهره‌مندی از زندگی و اشعار فروغ فرخزاد به دنبال آن است که دغدغه‌های خودش را در زمانه اکنون روی صحنه بیاورد. خانه سیاه است، نمایشی تلفیقی است که در آن با هدف‌گذاری معین زندگی، آثار و تفکرات فروغ فرخزاد شاعر معاصر ایرانی، بر آن است که ما را نسبت به درون و بیرون و زشت و زیبایمان آگاه کند و در آن فروغ صریح و بدون ماسک را مقابل ما قرار دهد که او دارد با آیینه‌شدن در مقابل یک جامعه پر از ماسک مسیر بهتری را نشان می‌دهد؛ این دقیقا اثبات خویشتن است. فروغی که از این خانه سیاه در گذر است، درواقع ما را در مسیر یک خانه روشن قرار می‌دهد که آن را در چشم‌انداز پیش‌رویمان آشنا می‌کند. در نمایش خانه سیاه است، زندگی تا مرگ فروغ فرخزاد، شاعر و فیلم‌ساز، بررسی می‌شود و البته هدف این است که از او الگویی پیش‌رویمان قرار دهد که نسبت به اجتماع آن روزگار - دهه 30 و 40- کنش‌مند است، چون یک منتقد اجتماعی و زنی پیشرو دارد مسیری را برای فعالیت‌های زنان و برابری‌های اجتماعی رقم می‌زند؛ حال‌وهوایی که امروز بخشی از آن عادی شده و بخشی نیز با تلاش خود زنان در حال عادی‌شدن است. در این نمایش که به لحاظ سبک چیزی بین فیزیکال، موزیکال کمدی و میم در حال اجراست، ما به نوعی دیگر و در بی‌کلامی همه‌چیز و تبلور بدن‌های شعورمند آنچه باید را درک می‌کنیم؛ یعنی همه‌چیز در القای فضا به ما منتقل خواهد شد. این‌روزها هنر و ورزش در تقابلی هماهنگ در جهت افزایش کارایی یکدیگر نقشی اساسی ایفا می‌کنند. آنچه مسلم است این است که هنرمندان نیازمند هنرنمایی‌اند و این هنرنمایی در تئاتر فیزیکال نیازمند عواملی برگرفته از ورزش است. یک بازیگر برای حضور بر صحنه تئاتر قبل از هر عمل نمایشی نیازمند حرکت است و بدون حرکت هرگز بر صحنه تئاتر حضور نمی‌یابد؛ پس حرکت یک بازیگر مقدم بر اعمال و گفت‌وگو‌های نمایشی اوست و از آنجا که حرکت یک فرایند کاملا بیومکانیکی و فیزیکال است، جداکردن حرکات ورزشی از تئاتر امری امکان‌ناپذیر است. در این نمایش هم اردشیر گروهش را در دایره مکنونات دشواری قرار داده که با گذر از نشدنی‌ها در مدار شدنی‌ها صحنه را به تکاپو درآورند. درواقع هنر هم یافتن امر ناممکن است در ارائه مدار ممکن‌ترین‌ها... بازیگران ضمن داشتن بدن‌های نرم و منعطف که مانند یک ژیمناستیک‌کار یا کونگ‌فوکار ما را متأثر می‌کند، در هماهنگی با بدن‌های آماده دیگر ترکیب‌های نمایشی و تصویری را ارائه می‌کنند و در این نمودارشدن فیگورهای متنوع است که خلاقیت فردی منجر به عمل زیبایی‌شناسی گروهی خواهد شد و درواقع مخاطب از این‌همه حضور و نوآوری وامی‌ماند که چگونه است بدن به زیبایی می‌آفریند تصورات و تصویرهایی که باید به خلق فضا منجر شود. در «خانه سیاه است»، اردشیر نیز به دنبال آمادگی بدن‌هایی بوده که در ارتباط‌های دونفره و چندنفره بتواند ترکیب‌های تصویری متغیر و پیوسته‌ای را ارائه کند که در نهایت نیز نمایشش بر همین اساس شکل بگیرد. دریاچه قو دریاچه قو، نمایشی افسانه‌وار است که در حالتی شاعرانه و رمانتیک اجرا می‌شود. در آن به زندگی شاهزاده‌ای پرداخته شده که در سن ازدواج و دنبال عشق‌یابی است. دریاچه قو از مشهورترین و پرنمایش‌ترین باله‌های جهان است. پیوتر ایلیچ چایکوفسکی، آهنگ‌ساز روسی، این باله را در سال ۱۸۷۶ نوشت و یک سال بعد، در سال ۱۸۷۷، برای اولین‌بار اجرا شد. چایکوفسکی از آهنگ‌سازان برجسته باله است و باله‌های زیبای‌خفته و فندق‌شکن از دیگر آثار اوست. باله «دریاچه قو» نخستین‌بار در سال ۱۸۷۷ در تالار بولشوی مسکو روی صحنه رفت. امروزه این نمایش یکی از شناخته‌شده‌ترین نمایش‌ها در ستایش عشق و زیبایی محسوب می‌شود. رضا صابری یک ‌بار دیگر با اجرای دریاچه قو ثابت می‌کند همچنان دوست دارد در صحنه باشد و این‌بار برای آوردن هنرش، به باله جهانی دریاچه قو، اثر چایکوفسکی روسی، رو کرده است و از آن باله با یک دراماتورژی امروزی‌تر، نمایشی تنظیم کرده است که به صورت صحنه‌ای و تلفیق با حرکات موزون اجرا شود. دریاچه قو حرف روز نیست؛ اما عشق امری مقدس و درونی است که در دنیای امروز و در این هولناک‌شدن روابط، افراد بیشتری دنبالش می‌گردند و چه چیزی بهتر از اینکه آثار قدیمی‌تر با یک رتوش و بازنگری به صحنه آورده شوند. می‌دانیم رضا صابری از بزرگان تئاتر مشهد است و حضور دوباره او در این شهر نیز باعث رونق تئاتر خواهد بود. او هم با آسودگی خاطر می‌تواند در فضایی که ایجاد شده است، تولیدات درخوری آماده و حتی به تهران و دیگر شهرها ببرد. روزگاری برای او اجرای تئاتر در مشهد سخت بود؛ چون هیچ امکان و بازیگری در مناسبات معقول برای اجراهایش یافت نمی‌شد؛ اما حالا مشهد هم تئاترشهر دارد و هم در بخش خصوصی چند تئاتر ایجاد شده و هم مردم برای دیدن آن، وقت و پولشان را هزینه می‌کنند. آنشرلی با موهای خیلی قرمز نمایش آنشرلی با موهای خیلی قرمز با نویسندگی فراز مهدیان‌دهکردی درباره دختری‌ است که از سوی خواهر و برادری میان‌سال به نام متیو و ماریلا به سرپرستی پذیرفته می‌شود؛ اما پذیرفتن این مو‌قرمز با مخالفت‌های ماریلا همراه می‌شود، درحالی‌که متیو اصرار دارد باشد؛ هم برای کمک به کارهای خانه و هم اینکه از سوی او تحت تعلیم رقص قرار بگیرد که در آینده مربی رقص شود. اما ماندن با حسادت‌ها و درگیری‌هایی همراه شده و شاید در پایان باعث کشته‌شدن آنشرلی در این خانه می‌شود. رویارویی واقعیت و رؤیا، آنشرلی را در شرایطی پیچیده و روان‌شناسانه قرار می‌دهد. در این مسیر، بسیاری از خواسته‌ها و عقده‌ها نمود پیدا می‌کند و این خواهر و برادر، در اصرار برای با هم زندگی‌کردن باعث ازدست‌دادن مسیر درست زندگی شده‌اند و حالا دردسرهایی برای خود و آینده‌ رقم زده‌اند. گروه نیز با ترسیم درست بازی‌ها بر خطوط درهم‌تنیده و نقش‌آفرینی‌های تو‌در‌تو، بر جاذبه نمایشی اثر افزوده‌اند؛ هرچند می‌شد بازیگر آنشرلی اصراری بر لحن کودکانه نداشته باشد و با بیان بدنی این بازی را رخ‌نمایی کند و شاید این‌گونه باورمندی نقش دوچندان می‌شد. طراحی و کارگردانی امیربهاور اکبرپوردهکردی نیز خلاقه می‌نمود و میزانسن‌هایش هوشمندانه بود؛ چون از پس عبور از خطوط تو‌در‌تو و درهم‌تنیده به‌راحتی برمی‌آمدند. جمع‌بندی اینکه مشهد قطب تئاتر ایران شده، اتفاق خوبی است و اینکه از آمل و شهرکرد کارهای درجه‌یکی به جشنواره راه یافته‌اند، جای امیدواری است که در دیگر شهرهای ایران نیز با راه‌اندازی تئاترشهر و فعال‌شدن بخش خصوصی با حمایت وزارت فرهنگ و شهرداری‌ها، شاهد بسامان‌شدن تئاتر باشیم و اگر این توجه‌های لازم و کافی رخ دهد، شاید بتوان در سراسر ایران مانند لیگ فوتبال، قطب‌های درخور تأملی ایجاد کرد که با تئاتر پایتخت برابری کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.