مغز اختاپوسها
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
در یادداشتهای قبلی گفتیم که چرا مغز اختاپوسها میتواند برای ما اهمیت داشته باشد. حالا میخواهیم کمی جزئیتر به آناتومی و فیزیولوژی مغز این جانداران عجیب بپردازیم و ببینیم چه چیزی آنها را این همه از ما متفاوت کرده است؟ ما در اختاپوسها با یک مغز کوچک روبهرو هستیم که اعصاب محیطی بزرگ و مفصلی آن را احاطه کردهاند. دوسوم این سیستم اعصاب مرکزی را نیز لوبهای اپتیک یا بینایی شامل میشود.
یکی از خصوصیات مغز انسانها امکان تقسیمبندی آنها به مناطق مختلف بر اساس کاراییشان است. مثلا لوب فرونتال یا پیشانی مربوط به اعمال عالی انسانی بهویژه تصمیمات و توجه است. لوب آهیانهای یا پاریتال امور مربوط به درک فضایی را مدیریت میکند و لوب پسسری یا اکسیپیتال به بینایی اختصاص دارد. جراح بزرگ پنفیلد در عملهای جراحیای که روی مغز انجام میداد، به موضوع بسیار جالبی برخورد کرد. وی متوجه شد هر قسمت از سطح کورتکس مغز منطقه مابازاي حسی یا حرکتی روی بدن دارد. به این شکل که میتوان با تحریک منطقه خاصی از مثلا کورتکس حرکتی سبب حرکت بخش خاصی از بدن شد. مثلا اگر ما قسمت داخلی لوب پیشانی را تحریک کنیم، سبب حرکت پای مقابل میشود. اینگونه نوعی تناظر یک به یک بین مناطق مختلف قشر مغز و و سطح بدن بهوجود میآید. این تناظر یک به یک شکلی به صورت آدمکی انتزاعی را روی قشر مغز ایجاد میكند که به آدمک پنفیلد مشهور است. ویژگی مهم این آدمک شکل عجیب و غیرطبیعی آن است. علت این غیرطبیعیبودن این است که همه مناطق بدن از لحاظ حسی یا حرکتی ارزشی برابر ندارند. مثلا لبها یا نوک انگشتان دست که میزان گیرندههای بسیار زیاد حسی دارند، حجم قابل توجهی از سطح کورتکس حسی را به خود تخصیص میدهند. این در حالی است که این میزان در مورد پوست پا که به ظاهر خیلی حجم بیشتری نسبت به سطح انگشتان دست یا لبها دارد، بهطور قابل توجهی کمتر است. طبق آزمایشات انجامشده، این تناظر یک به یک در مغز اختاپوسها وجود ندارد و به نظر میرسد انجام اعمال پیچیده ناشی از فعالیت همزمان مناطقِ مغزیِ اختاپوس طی یک فرایند باشد. در واقع نقشه مغزی به آن شکلی که پنفیلد در انسان نشان داد، در اختاپوس وجود نداشته و نقشه مغزی خود را در نحوه توزیع فعالیت در مغز اختاپوس نشان میدهد. به سخن دیگر، تحریک یک نورون در مغز اختاپوس باعث یک حرکت ساده مابازا در یک اندام نمیشود، بلکه منجر به یک حرکت پیچیده میشود. پیچیدگی حرکت مزبور بنا بر شدت تحریک متفاوت است. همه مناطق مغزی با هم فعال میشوند، اما بسته به اینکه توزیع و شدت این فعالیت چگونه باشد، کارهای متفاوتی را انجام میدهد. در واقع بازنمایی در مغز و سیستم اعصاب مرکزی اختاپوس به جای آنکه شامل بازنمایی قسمتی از بدن اختاپوس باشد، بیشتر نمایشگر بازنمایی یک برنامه حرکتی است. این به آن معناست که نمیتوان آن آدمک پنفیلد را در مغز اختاپوس مشاهده کرد. این عدم محدودیت مناطق عملکردی در مغز، عملا به آزادی هرچه بیشتر اندامها یاری میرساند. نکته بسیار مهم و جالب اینجاست که آنچه گفته شد، به این معنا نيست که بازوهای اختاپوس صرفا برای یک تحرک ساده خودمختاری و اتونومی دارند. در واقع تحقیقات نشان دادهاند مثلا برای یک حرکت پیچیده مثل گرفتن و بردن غذا به درون دهان، اختاپوسها از استراتژیای شبیه انسان استفاده میکنند با این تفاوت که این استراتژی در درون بازوها برنامهریزی میشود. از سوی دیگر، هر بازوی اختاپوس توانایی نوعی برنامهریزی محیطی را دارد و همین نیز به رفتار آزادانه هر بازو یاری میرساند. اینها همه شواهدی هستند که از حضور نوعی ذهن بدنمند یا ذهن تجسمی در اختاپوس خبر میدهند؛ موضوعی که به گستردهبودن سیستم اعصاب در سرتاسر بدن اختاپوس برمیگردد. به این نحو که برخلاف گونه انسان که در آن بیشترین حجم سیستم اعصاب در مغز و نخاع تمرکز یافته است، بیشتر حجم نورونهای اختاپوس در هشت بازوی آن قرار دارد. اگر در سیستم اعصاب انسان نوعی سلسلهمراتب از بالا به پایین برای عملکرد یک سیستم وجود دارد، در اینجا تمام تمرکز روی کلیت یک سیستم واقع است و رفتار هوشمند از ارتباط متقابل و پیچیده تواناییهای فیزیکی، سیستم اطلاعاتی و محیط پیرامونی منتج میشود. چنین سیستمی عملا بهترین رفتار را در رابطه با اکولوژی مزبور تضمین میكند. در عین حال عملکرد سیستم نیز راحتتر و با انرژی کمتری مقدور میشود. مغز اختاپوسها فرصتی جدید برای حیات بوده است. اگرچه این مغز دیگر چندان تکامل نیافته است، اما این فرصت را برای گونه انسان فراهم میآورد که با شناخت آن فرصتهای جدیدی را برای خود خلق کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.